Cun 67 onns igl amprem roman

(pb) Avant passa en’emda èn stos a Domat igls 28avels Dis da litteratura. Organisos dall’Uniun per la Litteratura Rumantscha. Chest onn cun igl motto «Tranter lingias». La sonda è stada la vernissascha digl amprem roman da Benedetto Vigne tgi porta igl tetel «Ils ventganov da settember». Igls Dis da litteratura a Domat e Benedetto Vigne, chegl è prest ena simbiosa. El è sto egn digls confundatours ed è anc oz adegna dalla parteida. Seia chegl scu activ cun contribuziuns litteraras. Tranter oter cun la participaziun plessas gedas alla concurrenza da screiver «Premi Term Bel» tgi el ò er gio gudagnea, seia chegl cun dar igl bol musical a differentas ediziuns digls Dis da litteratura, ferm ainten l’organisaziun scu anteriour commember digl comite durant blers onns e chest onn scu autour tar la vernissascha digl sies codesch «Ils ventganov da settember».

Betg tot adegna convenziunal

Gl’è bagn en po curious schi en scribent tgi ò tuttegna scretg bleras tgossas ainten la sia veta vign pir cun 67 onns cun igl sies amprem roman. Ma tar Vigne è bler betg convenziunal. Igls sies amprems onns cun activitads litteraras eran deditgias a texts da canzungs. Da canzungs da musica moderna noua tgi el fascheva sez igls texts. El vala gio scu bab digl rock rumantsch. Egn digls pi amprems rockadours cantautours rumantschs. E betg d’amblidar ena ediziun speziala cun igl tetel «Lain Fabular – ils Beatles per rumantsch» ansemen cun divers interprets rumantschs ed oters. El è sto durant blers onns egn digls redactours dad emissiuns da musica moderna agl Radio Rumantsch. Cun gronda cumpetenza. Atgnamaintg anfignen avant curt tgi el ò gia la sia davosa emissiun. Ossa è el pensiuno.

Litteratura agl senn classic ò bagn adegna interesso Vigne, ma è pir igls davos onns davanto per el en med d’expressiun activ (Istorgias da trantertemp 2006, diari giapunais 2016).

E betg gist convenziunal è tgi Vigne ò antschet igl sies nov ed amprem roman gio igl 1994. Damais avant 23 onns: «Siva tredesch tgapetels vaia alloura mess el ainten la trocla e piglia or el pir ossa avant en onn. Sainza liger tge tgi ia veva gio scretg anfignen ossa vaia gist scretg anavant.»

Sen la dumonda pertge tgi igl tetel digl roman seia «ils ventganov da settember» e betg «ils deschdotg da settember» (lò ò Vigne anniversari) dattigl amprems indezis tgi igl sies codesch seia en roman e tuttegna betg. «29 settembre» è ena canzung taliangra digl 1967 cantada da Lucio Battisti. Ena canzung tgi correspondeva agl muvimaint da giuventetna digls ezs onns ed ò ena tscherta sumiglientscha zuppada cun igl roman. E Vigne conceda sez: «Atgnamaintg è la mia istorgia en omagi a chella canzung.» E scu prest tot ainten la sia veta ò er chest roman damai ena strètga colliaziun cun la musica.

Ena inscenaziun perfetga

La vernissascha digl codesch digl autour surmiran è stada ena inscenaziun perfetga. Er tipic per el. Per la moderaziun era Claudio Spescha dalla parteida tgi è sto igl lector digl codesch ed ò scretg en epilog inspiront. Els on luvro ansemen tar RTR ed ossa èn els er a Turitg restos ameis e sa scuntran regularmaintg. E naturalmaintg veva la vernissascha er en rom musical. E cò veva Vigne, igl autour, anvido ena giovna cantadoura tgi vign scu el da Salouf, Saskia Demarmels. Ella ò 15 onns e sunga per regla canzungs an engles da divers interprets. Scu covers. Egna da chellas, numnadamaintg «Hallelujah» da Leonard Cohen, ò Vigne translato bel aposta per la giovna cantadoura an surmiran. Blers digls preschaints èn stos incantos dalla bela vousch da Demarmels e forsa è chegl l’antschatta dad ena collaboraziun pi ferma.

Per igl roman «Ils ventganov da settember» ò igl scribent duvro igl rumantsch grischun. Per contanscher tants Rumantschs scu pussebel, manegia el. El vegia pero integro aint igl text anc bagn enqual surmiranissem ed er duvro modas da deir tipicas da chel idiom ed er stgaffia per part neologissems surmiranisos.

Blers tratgs autobiografics

Vigne ansemen cun Spescha on er preligia alla vernissascha igl amprem tgapetel digl codesch noua tgi dat en dialog tranter igl protagonist principal digl roman ed en’otra figura impurtanta. A la fegn da la prelecziun «scenica» digls dus ò la persunga principala propi sturnia igl sies contrahent cun ena cula da cristal – naturalmaintg da cellophan.

Ainten l’intervista tranter igl autour ed igl moderatour èn nias nonavant blers detagls interessants. Ma er Spescha è da prancepi digl meini tgi i sa tracta betg dad en roman agl senn classic. Ed el para da veir adegna puspe ainten las figuras persunalitads realas, interpretadas digl scribent ainten l’istorgia. Vigne sneia betg chegl, ma è tuttegna betg digltot ancletg: «Las figuras aint igl roman duessan veiver per sasez. Ins duess betg leir interpretar liaint persungas realas», è igl sies commentar.

Ainten la preschentaziun digl codesch è resumo igl cuntign an ena construcziun «En om sen en viadi precipito ed igls turbegls dad en pubertar». E schi ins canoscha Vigne ed igl sies conturn noua tgi el ò passanto igl sies taimp dad unfanza e per part er igl sies taimp pubertar ins so tgi blers detagls e magari antiers tgapetels èn ferm autobiografs. Ed ins è betg pac sursto da tants detagls tgi igl autour sa regorda anc.

Ed anc dus pleds tigl lungatg da Vigne. Er cò è el perfecziunist e savens er en artist. El dat betg pôss anfignen tgi el ò catto igl dretg pled per chegl tgi el vot exprimer. Uscheia vo el tschartgond e schi fò basigns inventescha el sez en pled. El fò igls sies agens neologissems. Savens er sa gidond ed amprestond digls noss lungatgs lategns igls pi parantos. Ma tge veia tgi el dovra per cattar l’expressiun adattada, chegl succeda adegna cun en grond respect ed en grond sensori per igl lungatg.

Ratrer igl roman «Ils ventganov da settember» scu er igls oters codeschs da Benedetto Vigne ins pogl tar: www.fry-partner.ch/ediziun-apart, u tar: www.liarumantscha.ch