Tuot istess ed istess tuot oter

(anr/afi) Congualar las cuntradas da temps passats cun da quellas actualas po esser ün’occupaziun interessanta. Ruedi Haller ha muossà che cha talas fotografias pon tradir. L’Archiv Cultural d’Engiadina Bassa ha invidà in mardi saira ad üna sairada cun referat. Üna tschinquantina da persunas vaiva chattà la via illa chasa da scoula da Guarda. Els s’han laschats infuormar che cha fotografias e cartas veglias tradischan davart la cuntrada da l’Engiadina Bassa. Ruedi Haller es pro’l Parc Naziunal Svizzer (PNS) manader da la perscrutaziun e da la geoinfuormaziun. Da manster es el tanter oter geograf e cartograf.

L’interess per la cuntrada

Ruedi Haller nu s’occupa be i’l temp da lavur cul müdamaint da la cuntrada. Intant es quai dvantà per el eir üna sort hobby. «Eu m’interess per las cuntradas e vögl muossar co ch’ün perit vezza ed interpretescha ils müdamaints», ha’l introdüt seis referat. A man d’ün pêr exaimpels ha’l muossà che chi gnivà e che chi vain amo adüna fotografà: Festas, arrandschamaints, bes-chas, plantas ed apunta cuntradas. «Tanter tuot las fotografias as chatta adüna darcheu roba divertenta ed interessanta.» E lura nu daiva be las fotografias sün palperi. Plübod gnivan quellas projectadas sün plattas da vaider e gnivan preschantadas cun l’agüd d’üna laterna magica. «Id es important chi’s chüra bain la ierta fotografica, chi’s documentescha las fotografias e chi’s metta quellas in salv», ha declerà Haller.

Congualar il passà cul di d’hoz

Pel referent esa interessant d’observar a man da conguals che chi capita schi’s surlascha la natüra a sai svessa. «Per far quists conguals as stoja avair fotografias chi sun gnüdas fattas, scha pussibel, davent dal listess lö», ha dit il geograf e cartograf, chi deriva oriundamaing da l’Argovia. Ils scienziats dal PNS eruischan quists lös cun l’agüd d’ün program da computer. Plünavant esa, tenor el, da resguardar l’ora, la stagiun e l’ura sco bunura o davomezdi. Lapro vain amo la definiziun da la cuntrada. «Minch’uman vezza e definischa oter la cuntrada e seis ambiaint», ha declerà Haller, ed: «Uschè es pels üns üna bella natüra ed ün bel lö fingià üna cuntrada.» In Engiadina Bassa e la Val Müstair nun es la cuntrada be pels scienziats interessanta, eir il turissem profita da quista particularità. Tenor il referent daja plüssas definiziuns dal pled cuntrada. «In mincha cas vain ella influenzada da factuors natürals e da l’uman e’s rechatta in ün effet reciproc da tout quistas influenzas.» In congualond fotografias ha’l pudü constatar divers müdamaints, tanter oter co cha la structura da l’agricultura o co cha’l god s’han müdats cun l’ir dal temp.

Cartas a man d’observaziuns

Antony Veith (1731) d’eira ün dals prüms cartografs chi ha realisà üna carta geografica da Tarasp. L’intent da quella d’eira da documentar la dispitta da cunfin tanter quels da Scuol e quels da Tarasp. «Da quel temp disegnaivan ils cartografs lur cartas a man e sün basa d’observaziuns, in quist cas varà Veith fat quai per part davent da l’otra vart da la val», ha manzunà Haller. Quai chi’d es particular vi da la carta d’Antony Veith es, tenor el, cha la topologia correspuonda al connex general. La prüma masüraziun dal territori ha cumanzà pac temp davo la fundaziun da la Svizra. L’incumbenza da realisar la carta geografica «Dufour» pel Grischun d’eira gnü surdat a Johann W. Coaz. Dals ons 1935 fin 1938 sun lura rivats ils prüms cartografs illas Alps chi d’eiran equipats cun instrumaints da precisiun per las nouvas masüraziuns. «Cullas cartas e fotografias veglias e la documainta istorica pudaina hoz documentar perche chi sun avantman müdamaints illas structuras dals cumüns, da la cuntrada, da vadrets e da bler oter plü.»