Ils edifizis represchentativs dal Tribunal federal

«Edifizis per la giustia èn stabiliments classicistics imposants.» L’edifizi dal Tribunal federal a Losanna correspunda perfetgamain a quest clisché. L’edifizi nov dal Tribunal administrativ federal a Son Gagl vesa però ora tut auter. Entamez pon ins situar l’edifizi dal Gottard a Lucerna, nua che sa chattan las partiziuns da dretg social dal Tribunal federal, ed il Tribunal penal federal a Bellinzona. En las debattas parlamentaras è vegnì discutà – gea perfin dispità – da differents temps sur dals lieus da las dretgiras. Il federalissem è qua adina stà il grond tema. Uschia il 1874 en connex cun la tscherna dal lieu per il Tribunal federal sco era var 130 onns pli tard: sco lieus per las dretgiras federalas d’emprima instanza discutesch’ins l’emprim Aarau e Friburg, en il parlament survegnan la finala Bellinzona e Son Gagl il bitschamaun federalistic.

Dal casino en il parc – 
il Tribunal federal a Losanna

Cun la Constituziun federala dal 1848 vegn constituida ina dretgira federala suprema. Quest emprim Tribunal federal n’è betg in organ permanent e na sa raduna betg en ina sedia fixa. Ina sesida annuala ha lieu mintgamai a Berna. En cas da basegn po il president envidar ad ulteriuras sesidas, sche pussaivel en il lieu dal process. La dretgira sa cumpona dad indesch derschaders en uffizi accessoric e dad indesch «suppleants», uschia che mintga chantun è represchentà. Ella dispona d’ina chanzlia e d’in actuar. Intgins dals derschaders federals èn il medem mument cussegliers dals chantuns u cussegliers naziunals. Il princip da la separaziun da las pussanzas è concepì da lezzas uras a moda main stricta. Tant pli strictamain respectan ils stadis federals la limitaziun da las cumpetenzas dal Tribunal federal.

Pir cun la revisiun totala da la Constituziun federala il 1874 daventa il Tribunal federal in’instituziun permanenta cun nov derschaders en uffizi cumplain e cun ina sedia fixa. Set citads s’annunzian per daventar questa dretgira. Suenter debattas parlamentaras intensivas e tschintg votaziuns gudogna Losanna cunter Lucerna la votaziun finala per la sedia dal Tribunal federal. L’elecziun suttastritga la separaziun da las pussanzas era geograficamain, ins resguarda la Svizra romanda per motivs federalistics. Curt avant la decisiun ha ina maioritad approvà qua la revisiun totala da la Constituziun federala il 1874 – cuntrari a l’emprima votaziun dal pievel il 1872: il chantun Vad, il chantun da Neuschatel ed il chantun da Genevra èn decisivs per l’approvaziun da la Constituziun revedida.

Il 1875, durant l’emprim onn sco dretgira permanenta, elavura il Tribunal federal 603 cas – damai 67 cas per mintgin dals nov derschaders. En cumparegliaziun: ils ultims onns è creschida la glista da las fatschentas cun l’augment successiv da las cumpetenzas sin passa milli cas per partiziun – damai sin 170 per mintga commember da la dretgira. Per dar dumogn a tants cas duvravi da lezzas uras e dovri oz considerablamain dapli actuaras ed actuars. Eran quai il 1875 duas, èn quai oz 98 plazzas a temp cumplain en las tschintg partiziuns a Losanna.

La cumpetenza legislativa da la Confederaziun schlargiada il 1874 cun la revisiun constituziunala maina en pass regulars a l’amplificaziun dal Tribunal federal. Ina da las emprimas leschas d’execuziun è la lescha davart l’organisaziun giudiziala. Quella dat considerablamain dapli cumpetenzas al Tribunal federal. L’emprim sa raduna il Tribunal federal a Losanna en il Casino de Derrière-Bourg a la Place St-François. Suenter diesch onns survegn el in agen sez uffizial. Theodor Curti menziuna en sia «Geschichte der Schweiz im XIX. Jahrhundert» ch’il Vad haja construì per quest intent in edifizi monumental sin il Montbenon.

Suenter ch’il Dretg d’obligaziuns entra en vigur il 1883, furman 14 derschaders federals ina partiziun da dretg public ed ina partiziun da dretg civil. Cun la surveglianza suprema da la lescha da scussiun e concurs vegnan vitiers il 1895 dus ulteriurs derschaders. Il 1912 entra en vigur il Cudesch civil svizzer, il Tribunal federal survegn ina segunda partiziun da dretg civil ed il dumber dals derschaders crescha sin 24.

Erecziun da l’edifizi classicistic odiern

Il bel Palais de Montbenon, oriundamain previs per 13 derschaders, daventa definitivamain memia stretg. Il 1912 publitgesch’ins ina concurrenza per in nov palaz da giustia che duai vegnir erigì sin ina parcella en il Parc de Mon-Repos acquistada curt avant da la citad da Losanna. I vegnan inoltrads 83 projects, il 1913 gudognan ils architects Louis-Ernest Prince (1857–1936) e Jean Béguin (1866–1918) – ma la dretgira qualifitgescha quest project sco memia pauc impurtant – l’edifizi per la dretgira suprema dal pajais dastgia far ina parita pli degna. Prince e Béguin vegnan sustegnids da l’architect Alphonse Laverrière (1872–1954) da Losanna. Sut si’egida vegn sviluppà il project suspendì l’emprim pervi da la situaziun finanziala da la Confederaziun. Il 1927 è l’edifizi però erigì, sco in’ovra d’art cumplessiva imposanta, dadora en il stil classicistic, dadens cun colurs e furmas d’art déco exquisitas, cun il mobigliament adequat ed ils plats da l’ura creads da Laverrière en ils biros dals derschaders.

Il 1942 entra en vigur il Cudesch penal svizzer, il 1969 la lescha davart la procedura administrativa. Uschia vegnan vitiers il 1942 la Curt da cassaziun penala ed il 1979 ina segunda partiziun da dretg public. L’applicaziun dal dretg dals derschaders suprems mussa ch’il dretg public daventa pli e pli impurtant – per exempel cun il dretg dals esters, la planisaziun dal territori ed il dretg da l’ambient. Il dumber da derschaders crescha sin 26, lura sin 28 e la finala sin 30. Oz lavuran 28 commembers da la dretgira en las tschintg partiziuns a Losanna. Cun il temp s’engrondescha era l’administraziun da la dretgira, l’informatica arriva. I vegn stretg en il Palais Mon-Repos.

Provisoris che na cuntentan betg a la lunga e chars locals affittads supplementarmain en la vischinanza duain far remedura. L’ultim decenni avant la midada dal millenni engrondesch’ins finalmain il Palais cun las alas previsas gia en il project oriund, e quai il medem mument ch’ins renovescha il plaun sut il tetg. Las alas vegnan erigidas sin la vart vers la spunda e sin il plan orizontal previs, però en in stil architectonic modern e cun ina repartiziun da las stanzas confurma al temp (Fonso Boschetti, *1932)

Quai che reguarda il mantegniment ed il diever quotidian da l’edifizi ston las exigenzas da la protecziun da monuments s’accordar cun in’utilisaziun confurma al temp ed economica. I vegnan adina puspè fatgs cumpromiss. Las mesiras da segirezza en connex cun ils «indrizs da separaziun» en l’areal d’entrada n’èn per exempel betg incontestablas, e la signalisaziun da las sortidas d’urgenza è bainduras al limit estetic.

Cun in’evidenza remartgabla sa movan ils utilisaders dad oz en la substanza architectonica istorica – dal tuttafatg conscients ch’els lavuran en in edifizi singular. Per fortuna è sa mantegnì en blers lieus il mobigliar original fin oz, saja quai en las salas da dretgira, en la magnifica sala da leger da la biblioteca renovada il 2011 (architectura: Béatrice Clavel, *1964, restauraziun: Olivier Guyot, *1965), en la «Salle des journaux» ed en singuls biros cun las maisas da scriver da ruver originaras, sin las qualas vegnan elavuradas sco antruras sentenzias dal Tribunal federal.

Schizunt las cellas d’arrest en il plaun sutterran betg pli duvradas ils ultims decennis per l’intent oriund han ins puspè mess en urden. Oz correspundan ellas a las normas da la Convenziun europeica dals dretgs umans, entant ch’ellas èn uschè damanaivel da l’original sco pussaivel. Quai che po deplorablamain strusch pli vegnir reconstruì è la curt interna en la part en l’ost. Il pavigliun «faux-vieux» annectà ils onns 1980 cun ina repartiziun da las stanzas pauc flexibla blochescha la situaziun durablamain. En pli n’al han ins betg munì d’in tschaler, uschia ch’ins ha ruinà cun quest pavigliun in engrondiment sutterran da las localitads d’archiv che pudess vegnir necessari e che fiss stà pensabel là. Persuenter resta liber da fabricaziuns il lieu idillic en il parc – restar libra da fabricaziuns duai era la giurisdicziun independenta dal Tribunal federal.

Da la villa al quai – il Tribunal federal d’assicuranzas a Lucerna

L’industrialisaziun, spezialmain en la segunda mesadad dal 19avel tschientaner, ha per consequenza midadas essenzialas en la societad. La garanzia sociala cun la chasa pitschna sin il bain puril u cun las mastergnanzas artisanalas en las citads na basta betg pli. Il basegn d’ina assicuranza vegn palais. Ina lescha d’assicuranzas da malsauns e d’accidents, la lex Forrer, vegn l’emprim anc refusada il 1900, il 1911 però approvada en ina segunda emprova. En vigur entra ella dentant pir il 1918. Cun questa lescha vegn creà ultra da l’Uffizi federal per assicuranzas socialas e l’Institut svizzer d’assicuranza d’accidents er in Tribunal federal d’assicuranzas independent – sco instanza suprema en dumondas areguard assicuranzas da malsauns e d’accidents. Gia il 1902 entra en vigur la lescha incontestada davart l’assicuranza militara. Cun sia revisiun il 1914 vegn adgiuditgada al Tribunal federal d’assicuranzas er en questa materia la cumpetenza sco instanza suprema.

Lucerna, il 1874 anc inferiura a Losanna en il rom da l’«elecziun da cumbat» per la sedia dal Tribunal federal, vegn resguardada bundant 30 onns pli tard cun il Tribunal federal d’assicuranzas. Il 1917 sa raduna quel per l’emprima giada en la sala da giurisdicziun superiura dal chantun da Lucerna. El sa cumpona l’emprim da dus derschaders en uffizi cumplain e da trais derschaders en uffizi accessoric. Sco persunal giuridic vegnan vitiers in actuar e tschintg secretaris. Gia il 1920 vegnan elegids trais ulteriurs derschaders en uffizi cumplain. Il Tribunal federal d’assicuranzas daventa il 1969 cun la revisiun da la Lescha federala davart l’organisaziun giudiziala ina partiziun organisatoricamain independenta dal Tribunal federal, mantegna però sia sedia a Lucerna. La lescha davart il Tribunal federal ha per consequenza la «fusiun» dal Tribunal federal d’assicuranzas e dal Tribunal federal, ma las duas partiziuns da dretg social restan a Lucerna.

Oz furman mintgamai tschintg derschadras e derschaders federals las duas partiziuns. Els vegnan sustegnids da 40 actuaras ed actuars. Il persunal administrativ vegn augmentà da 10 plazzas inizialas sin actualmain var 30 plazzas a Lucerna sco lieu dal Tribunal federal.

L’istorgia dal Tribunal federal d’assicuranzas è colliada stretgamain cun la Villa Schumacher-Kopp a l’Adligenswilerstrasse 24 a Lucerna, erigida enturn il 1890. L’onn 1916 prenda la Confederaziun en locaziun il bain, l’onn 1922 cumpra ella per in quart milliun francs la villa da l’anteriur chemicist chantunal. Per motivs economics sto la Confederaziun suspender ils plans da transfurmaziun e d’engrondiment fin l’onn 1931.

Perquai ch’ils cas en connex cun l’assicuranza militara s’augmentan massivamain durant la Segunda Guerra mundiala, dovri derschaders suppleants supplementars. Il 1969 suonda l’augment sin set derschaders, il 1980 sin nov, il 2001 sin indesch – quai reflectescha il svilup da las assicuranzas socialas en Svizra suenter la Segunda Guerra mundiala e mussa ch’il sectur da cumpetenzas dal Tribunal federal d’assicuranzas è vegnì augmentà considerablamain: il 1948 vegn introducida l’Assicuranza per vegls e survivents, il 1952 l’Assicuranza cunter la dischoccupaziun, il 1960 l’Assicuranza d’invaliditad ed il 2005 la finala l’Assicuranza da maternitad.

Il 1970/71 ed il 1980/81 prendan ils responsabels puspè per mauns engrondiments en il sectur dal sochel da la villa. Quels reduceschan a moda persistenta il caracter originar da la villa e na cuntentan betg il basegn da localitads da la dretgira adina pli grond. Per ils blers cas en connex cun il dretg d’assicuranza sociala cumplettà pliras giadas è la villa memia pitschna, malgrà l’annexa ed il sochel.

Avant in ulteriur engrondiment sa dat il dretg mument ina buna soluziun grazia a la reorganisaziun da las Viafiers federalas svizras: il 2002 dattan quellas en locaziun a la Confederaziun la sedia d’enfin ussa da lur direcziun regiunala II en l’anteriur edifizi d’administraziun da la Viafier dal Gottard al Schweizerhofquai. L’edifizi dal Gottard, erigì dal 1886 fin il 1889 (Gustav Mossdorf, 1831–1907), vegn transfurmà per il Tribunal federal d’assicuranzas en in palaz da giustia funcziunal e tuttina represchentativ e fitg bain situà.

Las dretgiras federalas 
d’emprima instanza

L’onn 2000 han pievel e chantuns approvà cun gronda maioritad la basa constituziunala per ina refurma da la giustia cumplessiva. La revisiun totala da la giurisdicziun federala instradada suenter questa refurma duai per l’ina distgargiar il Tribunal federal, per l’autra meglierar la protecziun legala cun stgaffir dretgiras federalas d’emprima instanza. Il Tribunal penal federal cumenza sia activitad il 2004 a Bellinzona. Per la nova sedia en il lieu da l’anteriura scola da commerzi chantunala al Viale Franscini han l’Uffizi federal per edifizis e logistica ed il chantun Tessin realisà il 2008 ina concurrenza. Oz sa chatta là in bischu funcziunal represchentativ, projectà dal team da planisaders ed architects grischun Valentin Bearth (*1957) ed Andrea Deplazes (*1960) e dals architects tessinais Pia Durisch (*1964) ed Aldo Nolli (*1959). La fatschada dal classicissem tardiv da l’avantcorp mantegnì che datescha dal 1895 (Emilio Donati, Maurizio Conti) beneventa ils visitaders cun in alv traglischant. Davosvart porscha in’annexa nova var 80 plazzas da lavur a derschaders, al secretariat general ed als servetschs.

Il Tribunal administrativ federal è en funcziun dapi il 2007 l’emprim a Berna e Zollikofen e fa lura il 2012 midada a Son Gagl. Per finir prenda il Tribunal federal da patentas alloschi dapi il 2012 en in nov edifizi da l’administraziun a Son Gagl. Per l’emprima giada dapi stgars tschient onns ha la Confederaziun la chaschun da publitgar quasi per in champ liber ina concurrenza per in palaz da giustia. Da 197 projects inoltrads tscherna la giuria la finala «Auf Rosen gebettet» dad Astrid Staufer (*1963) e Thomas Hasler (*1963), Frauenfeld, perquai ch’il concept urbanistic sco era l’organisaziun da l’edifizi persvadan.