Bazegner / il tat e’l roboter
da Jacques Guidon
Hoz a bunura ha il di disfat la not in ün möd tuot agen, precaut, singular, magic. Tschierinas sco lana s-chartatschada aint il god da las legendas. E quel silenzi perfet chi revelescha tuot il muond, – sco chi disch Tucholsky.
Che fa Kevin fingià da quistas uras? Id es be las set a bunura. Baz doda co ch’el chanta cun gnir sü da s-chala: «Quai chi vain da gninca gnanca, va da tinca tanca, gninca gnanca va da tinca tan…» cun üna melodia – eir quella inventada. «Dingionder nan hast tü quista falilella?» dumonda Baz. «Mo quai ha dit sar Nuot Bluot cur ch’el ha let la gazetta. Eu til n’ha dumandà che cha quai saja, schi ha’l dit: Cha da plü bodun, dal temp da Maria Chastogna, dschaivna uschè per dir: Quai chi vain da rif va da raf. Lura ha’l dit per tudais-ch: ‘Wie gewonnen so zerronnen’. Ma eu nun ha chapi neir quai brich. Tü sast co ch’el discuorra uschè curius. Basta! Ve uossa cun mai. Eu at muoss alch miraculus.» Ed els duos sun its giò pro la saiv da l’üert dals Amstuts. E là hana vis ün guaffen sco ün grond bulai o scarafag chi tuondaiva il tschisp – be sulet. «Uossa, lura…», ha dit Baz ed es i svelt sü ed aint in chasa. El ha dalunga savü che cha quai d’eira. Uossa hana sà dapertuot roboters chi lavuran pels umans. Oramai…! Baz s’impaissa al purtret da Hodler cul prader chi tendscha inavo la bratscha per tour schlantsch per metter giò la fotsch. Che nöbla vigur!
Ma perche fana roboters chi prodüan amo daplü dischoccupats, e quai eir amo in fuorma dad umans. Quai es bain pervers? Abstrus! O? E quels han eir amo ün’intelligenza artificiala – para! Lur morala e lur emoziuns saran faquint eir artificialas. Che muond sbatticoc!, nar, our d’clocca, our dals mans da Di… da la creaziun.
Ils roboters surpiglian la lavur da l’uman. E quel dvainta cumadaivel e chastör, quai chi indeblischa seis corp. Quels chi zambrieschan roboters pretendan cha quels possan surtour il ‘solit’ pensar da l’uman e cha quel possa lura as dedichar a robas plü importantas.
Cur cha’ls roboters san far tuot quai cha l’uman faiva schi dvainta l’uman consequentamaing inütil e supraplü. L’uman po dimena gnir extirpà. Che avegnir splenduraint!
Baz vegn dandettamaing disturbà in seis impissamaints reguard roboters. Che tramplunöz da s-chala sü. Sün üsch sta seis vaschin David Amstutz chi sbraja: «Eu sa precis chi chi’d es stat quel lumbardun chi ha ruinà meis tuondatschisp», crabotta’l cun üna rabgia chi fa bod s-chima süls anguels da la bocca. «Eu n’ha vis a vus duos, a tai ed a quella canaglia da Kevin giò pro la saiv da meis üert cha guardaivat cun bocc’averta co cha’l roboter sgiaiva. Quella am squintais e quai malamaing!». «Ma…», disch Baz , «uossa calma’t, tantüna. Nus eschan stats giò pro tai a ‘meditar’ il guaffen. Ma che pretendast tü cha nus hajan fat?» Amstutz es gnü aint in büro, ha sbrajazzà las chommas sco ün balaister: «Chi oter co vus duos, o dschain, chi oter co quel galiot d’ün Kevin ha fixà quel crap sül fuond dal tuondatschisp? Chi oter? Quai ha malas consequenzas!» ed üna secha giravouta ha’l fat ed es i da s-chala giò.
Baz ponderescha! Kevin? Exclus nun es quai. Ma co mâ po’l avair fat quai?
Sch’el es el stat a far quista baschatta schi til squassa propa inandret.
Cur cha Kevin capita darcheu til dumonda Baz: «Che hast tü lumbardun darcheu tambas-chà? Vè nan qua, ch’eu at dun üna pastrida!» «Bun, ma taidla il prüm! Eu n’ha stüz il guaffen e til miss in costa, lura ün bocker crap cun pizs suotaint, til n’ha darcheu cupichà ed impizzà il motor. E quai ha dat ün sfrach potent ed ün sgrizchös infernal. Lura ha’l – per uschè dir – stendü la chomma. Quai es tuot!» E Kevin s’ha miss in pusiziun per cha seis bazegner til possa dar la pastrida impromissa. Kevin sfruscha uossa il chül e disch:
Quai ha valü la paina… cric… crac… e paf e sgriizzzz…! Eu ta di – bellezzas.»
Gust da leger dapli?