«Nus havein vinavon claras finamiras»

cun Tresa Deplazes ha 
Augustin Beeli / ANR discurriu

L’uniun Pro idioms Surselva ei s’entupada dacuort a sia sisavla radunonza generala. Suenter la fundaziun en in temps turbulent ch’ha pretendiu activitads e manifestaziuns politicas eis ei vegniu pli ruasseivel. Finamira resti da garantir il diever digl idiom sco lungatg d’alfabetisaziun e d’instrucziun en scola e da refusar ils mieds d’instrucziun en rumantsch grischun per la scola populara sursilvana. Adequatamein ha la Pro idioms Engiadina statuiu sia finamira. L’uniun sursilvana dumbra 3123 commembers, quella ell’Engiadina 1563. Alla radunonza generala dall’jamna vargada ha ei dau ina midada ella suprastonza. Sco successura da Lorenz Alig ch’haveva abdicau han ils 60 presents eligiu Tresa Deplazes. La suprastonza ei seredimensiunada da nov sin tschun commembers. Culla nova presidenta tgamunan Francestg Friberg, Carin Cadruvi, Adelina Vincenz e da niev Diego Deplazes l’uniun. L’anr ha discurriu cun Tresa Deplazes.

La suprastonza dalla Pro idioms Surselva ei redimensiunada da nov sin tschun commembers. Ei quei ina consequenza dil desinteress?

Buca dispet, propi buc. Igl ei aschia che mintga uniun ha oz breigias d’anflar glieud che s’engascha activamein sco funcziunari voluntari. Ord quella vesta essan nus dil meini ch’igl ei buca schliet da reducir la suprastonza da nov sin tschun commembers. Nus luvrein gie ensemen culla suprastonza dalla Pro idioms Engiadina, lezza ha era aunc inagada pliras persunas. Aschia eis ei pli sempel da luvrar cun ina gruppa pli cumpacta. Igl ei tut pli pratic d’anflar termins e da s’entupar.

Vus haveis surpriu il presidi sco successura da Lorenz Alig. Igl ei da supponer che Vus essas bein preparada e motivada da menar ina dallas grondas uniuns dalla Surselva?

Igl ei stau per mei in liung process da s’occupar cul patratg da surprender quei post. Cu igl ei stau clar che nies president Lorenz Alig cali havein nus stuiu s’occupar dalla successiun. El mument che nus essan semess alla tscherca d’ina persuna erel jeu insumma buca pertscharta ch’jeu dueigi esser la candidata pil presidi. Zacu hai jeu lu sentiu il tschaffen per la caussa e sundel la finala sedecidida.

Ha la nova presidenta era novas finamiras?

Culla situaziun da partenza ch’ils idioms ein garanti en scola e che quei ei era francau ella lescha eis ei vegniu pli ruasseivel. Quei vul dir che la lavur politica sco ella ei stada necessaria lu ei pil mument buca pli sisum la gliesta.

Lu drova ei gie gnanc pli ina Pro idioms?

Ei drova aunc la Pro idioms, seigi en Surselva ed era ell’Engiadina. La reit culs contacts en tuttas direcziuns ei era aunc avon maun. Il contact cull’Engiadina tgirein nus intensiv, igl ei contacts persunals ch’ein carschi. Nies commember Lorenz Alig ei vinavon deputau e cun Diego Deplazes havein nus in narr cletg da disponer d’in ulteriur deputau che batta pils interess dils idioms. Per mei sco presidenta dat quei in’ulteriura garanzia ch’ei va pli tgunsch da s’engaschar.

Vus leis probabel buca mo administrar, mobein era sviluppar certas caussas strategicas?

In plan concret hai jeu aunc buca fatg per miu uffeci. Ina finamira eis ei segir da tener il diember da commembers. Nus havein contonschiu fetg biars dapi il 2012. All’entschatta fuva la glieud cargada, tut che vegneva tier nus, tut che fuva malcuntent culla situaziun, aschia vegneva la glieud en roschas ell’uniun. Oz ei quei effectivamein auter, la situaziun ei sequietada. Nus lein restar ina ferma uniun che s’engascha pigl idiom en scola. Accumpignar la producziun da mieds d’instrucziun els idioms e sustener la reit cumpigliada ei ina da nossas finamiras.

L’uniun Surselva Romontscha e l’uniun Pro idioms han finamiras semegliontas. Fuss ei buca pusseivel da fusiunar quellas duas organisaziuns?

Ins pudess veser quei, lur finamiras ein effectivamein semegliontas, ellas sedifferenzieschan denton el detagl. Nies camp d’activitad central ein la scola ed ils mieds d’instrucziun. La Surselva Romontscha ha finamiras pli vastas, per exempel l’ediziun da cudischs specifics, la promoziun generala dil sursilvan en general.

Haveis Vus in bien sentiment quei che pertucca ils mieds d’instrucziun ch’il cantun scaffescha oz ed el futur pils idioms?

Gie, quei hai jeu. Tuttina ei nossa lavur buc alla fin. Il cantun ha signalisau ch’ei ha buc avunda mieds finanzials en in plum per far tut en romontsch. Nus stuein observar ed accumpignar. Quei ch’ei sin via duei ed astga vegnir successivamein ils proxims onns. Anetgamein sa ei dar in’acziun sperta ch’ei ha num dalla vart dil cantun ch’ei maunchi ils daners pils mieds d’instrucziun idiomatics e ch’ei vegni scursaniu. Igl ei clar ch’ei vegn spargnau tiels fleivels, perquei eis ei da restar attents.

Beneventeis Vus tuttina ch’il cantun drova activamein il rumantsch grischun?

La Pro idioms ha mai cumbattiu il romontsch placativ ed administrativ en rg. All’entschatta havein nus stuiu sedustar da maniera empau ruha, aspra e forsa militanta. Igl ei ina realitad che nus stuein acceptar ch’il cantun drova rg sco lungatg ufficial, d’administraziun ed en fuorma placativa. Denton buca dapli.

Eis ei buc aschia ch’il romontsch 
placativ ed administrativ vegn 
ignoraus?

Nus havein realisau ch’ei dat ina zona grischa cul rg. Ils cunfins cu, co e nua duvrar quei lungatg ein deplorablamein buca defini claramein. Sch’ins vul survegnir las informaziuns, e sch’ins survegn buc auter quellas, eis ei pusseivel da capir rg. Ins astga, e quei ei ina da mias finamiras persunalas, adina puspei far endamen ch’il rg ei zuar lungatg d’administraziun dil cantun, ch’el ei denton buca sco lungatg da standard pils idioms. Mintgin ha il dretg da duvrar siu idiom sco lungatg da scartira era sur ils cunfins regiunals. In lungatg che viva ha era la schanza da sesviluppar e vegnir aunc pli interessants ed attractivs. Mintga pusseivladad ch’jeu hai da leger zatgei en in auter idiom arva a mi las portas per emprender d’enconuscher las atgnadads da quella regiun. Igl ei exact quellas atgnadads che differenzieschan nus in da l’auter che fan la Romontschia aschi interessanta.