Andrea Sanchez – la campiunessa da la vastgadira schubra

DA BARTOLOME TSCHARNER / ANR

(anr/bt) La novitad â lavanto atenziùn an las medias: Andrea Sanchez, egna mata da Tusàn, â gudagnieu egna medaglia d’ôr a caschùn digl Campiunadi svizer digls mastregns, igls Swiss Skills a Berna. Cun quella victorgia e ella saprofilada sco miglra lavùnza an Svizra. An egn dascurs persunal â ella tradieu co ella sasanteva durànt a suainter quella concurenza. La branscha da textilias svizra â dezidieu uon da prender part l’amprem’eada digl Campiunadi svizer digls mastregns, igls Swiss Skills. Quella concurenza naziunala â gieu liac digls 12 antoc’igls 16 da setember a Berna. An que rom e’gl sto var 1100 giuvnas a giuvens mastargners da 75 mastregns c’ân cumbatieu an severas concurenzas par medaglias, ancuraschos da var 150 000 visitaders. Ear igl capo da la Zentralwäscherei da Cuira, Claudio Hauser, â s’angascho par puder tarmeter egna concurenta. «Alura ear ànc la scola professiunala ABZ a Turitg, ca ve frequento durànt igl mieus amprendissadi, ca mi â amparo scha vigli sapartizipar», raquenta Andrea Sanchez an mandura cler-blaua, gest vagnànd or da la lavandareia noua c’ella e raspunsavla ca la vastgadira furnida vigni separada tanor tut igls criteris par vagnir netageada andretg. Dantànt agl prozeder d’eliminaziùn â ella gieu da samasirar cun glieud digl fatg ca veva gea experienztgas da mastregn. «Mo la finala tut ca cunstava par me. Tutegna veva ampo dubis parquegl ca ve fito igl mieus amprendissadi pér questa parmavera, a que campiunadi mi pareva sco egn savund examen final. Parquegl ve jou sadumando scha vigli propi prender sen me ear ànc quella stainta», raquenta Andrea uss an curaint dialect svizer, ad ànc avànt me seat ons saveva ella betg egn pled tudestg. «Mo la finala ve jou getg se par mameza: Bagn, quegl fetsch jou! Ve gea da pearder nut.»

La tgiradra da textilias 
c’ancanuscha la chemia

Dantànt agl curs da questa stad segi sto tànta lavur, near sco ella gi «igl e sto aschi stressus an fatschenda» c’ella veva betga peada da sapreparar pigl campiunadi sco previeu. «Me gest l’eanda avànt igls Swiss Skills ve jou gieu ampo taimp. Mo alura ve jou ànc egn’eada repetieu tut manedlameing, mintga tgosseta ca mi pareva ànc da mancar. A cun tensiùn sund jou alura viageada a Berna», acumpagneada digl magnafatschenda a digl mester digls amprendists c’ân motivo ella fetg da sapartizipar digl campiunadi digls mastregns. «Tgiradra da textilias, sanumna igl mieus mastregn», aschunta ella, vasànd ca tschartgeava igl num corect par la sia professiùn. «Que mastregn e spartgieu an las duas spartas: lavandareia a netegiamaint da vastgadira.» La lavandareia cumpeglia surtut igl lavar industrial da gràndas quantitads da laschiva da hotels a spitals cun masiras higienicas. Agl netegiamaint vean netageada near tractada la laschiva da la cliantela privata. Igl vean alontano tatgs, stiro cugl fier ad impregnieu. «Là dovr’ign chemicalias. Parquegl e la chemia egn impurtànt rom da la nossa scolaziùn. Nus stuagn saver aplitgear andretg las chemicalias a stuagn ancanuscher las masiras da schurmetg. Mintgatànt e’gl da purtar vastgadira da schurmetg, igliers a guànts. Sper igl netegiamaint chemic e ear la savida davart fils a filaps disziplinas impurtàntas an la nossa scolaziùn», instruescha Andrea sieus anteriur scolast. Udànd tut quels detagls mi e’gl cler c’igl sieus mastregn e ple varius a pretensius ca quegl c’igl pareva.

Co saspleia igl 
campiunadi da mastregns?

Gl’amprem e’gl sto da saqualifitgear par la concurenza. An la davosa runda eni ànc stos sis concurentas. «Igl examen final digl amprendissadi cuza dus gis, mo digls Swiss Skills vean examino tut an egn gi: igl avàntmiezgi igl lavar, igl suaintermiezgi igl netagear. Nus stuevan adigna vurdar sen l’ura. Nus luvragn ear a qua cun schlàntsch. Mo digls Swiss Skills vainsa gieu da luvarar ànc egn toc ple dabot, a la qualitad â tutegna gieu da constar. Las tschentg tgamischas ca ve gieu da stirar stuevan easser sainza maclas. Pigl lavar vainsa gieu da scriver egn program da computer a surpurtar quel an la maschegna da lavar. Jou ve gieu da scriver egn program par laschiva da cuschegna fetg tschufa. Qua ston ign saver quànt gitg c’ella vegi da vagnir lavada, tge chemicalias c’igl segi d’aschuntar a co quellas telas vegian da vagnir darschantadas.» Ella â peia antschiet cun la part lavar. «Gl’amprem ve jou stuieu sortar la laschiva tanor criteris dumandos. Alura ve jou gieu da dezider tge chemicalias duvrar a far igl program da lavar. Natiralmeing c’eara narvusa a tandida, schagea ca tut nava bagn.» An que mumaint samidan fatscha a vusch: «Mo alura ve jou fatg egn sbagl, ve amblido da sanastrar igls satgs da las tgòltschas, quegl ca fetsch schiglioc mintga gi. Natiralmeing ca sund stada vilada cun me. Mo alura ve jou getg se par mameza: Ok, ussa de gas Andrea! A suainter e’gl ieu bagn, ascheia ca parfegn igls experts ân ludo, ca lavuri…», a saragurdànd da quella situaziùn emoziunala mida ella an spagnol, «diciendo que era muy buena.» Tutegna, ella veva pears puncts c’ella â stuieu cumpensar cun las lavurs savundàntas. Quegl gli e gartagieu fetg bagn antoca tres minutas avànt la fegn. «Alura ve jou ànc gieu da stirar egn pêr tgòltschas. Jou veva dubis c’igl taimp tànschi. Leva gea zeder. Mo alura ve jou udieu igls cloms da las cumaratas: Dai Andrea, tei rivas! Ad jou ve survagnieu nova curascha.» Ad igl gli e propi gartagieu sut las iglieadas criticas digls experts da schinar la lavur a taimp. «Natiralmeing ca tramblava bagn ampo cur c’igls experts observavan aschi exactameing co jou fetschi or cugl fier la raglia fegna.» Mo la finala â ella cuntanschieu 74 puncts, peia egn avantatg dad 11 puncts sen la savunda a 13 puncts sen la tearza. Propi igls puncts â ella fatg an la sparta netagear noua c’ella â gieu da scriver egn program pigl computer a da saver alontanar tatgs. «Là ve jou survagnieu egn bùn santimaint, surtut cur ca ve udieu igl comentari digls experts ca vegi scret egn stupent program», gi Andrea, ad ign ancorscha ànc adigna igl sieus leavgiamaint. «La finala e’gl sto impurtànt par me da far part digls Swiss Skills par vaser tge ca setgi.» Quella savida e peia vagnida cunfirmada davaglia, partge ella â gieu da samasirar me cun concurentas cun experienztgas da mastregn, c’earan parfegn manadras da partiziùns near schiglioc an miglras posiziùns. «A da la premiaziùn e’l igl cunzeglier federal Johann Schneider-Ammann vagnieu ad â tutgieu màn par gratular.» Suainter â’gl do egna fotografeia cun el. Leza penda ussa agl manaschi noua ca tuts en loschs dad ella.

«Igl glindasgis sessur sund jou ida a luvrar cun la medaglia d’ôr anturn culiez», palainta la victura. «Ad igl vendergis â’gl parfegn do egn aperitiv per me», c’egna bùna part da las 80 culavuraturas ad igls pocs colavuraturs ân fatg part. «Durànt la concurenza vev’jou bagn igl santimaint c’igl segi gartagieu bagn a mei, mo ca gudogni vess jou tutegna mena tartgieu.» Quegl sarà egna motivaziùn da far part ear egn oter on. «Jou creg betga, na. Daple ca gudagnear ôr va betg ad igl dat nign campiunadi mundial pigl noss mastregn», deplorescha Andrea «Igl campiunadi da mastregns e sto egn gràndius evenimaint cun stupent’atmosfera a blearas bùnas santupadas. Suainter ve jou dastgieu dar intervestas. Quegl e bagn sto cool. A d’alura annà bleara glieud ca mi plidainta sen veia a gi: Ah, tei es quella c’â gudagnieu la medaglia d’ôr.» Ànc uss vigni ella plidantada qua a tscha.

Cato igl mastregn ca ple

Ear, jou sund vagnieu atent da l’anteriura sculara antras la giaseta. Ussa mi raquenta ella co ella segi rivada tier sieus mastregn. «Suainter igl 10avel on da scola ca ve fatg a Tgazas ear jou desperada: Jou saveva ànc adigna betga tge ca degi amprender. Atgnameing leva far egn amprendissadi mercantil. Mo nign c’â prieu me parveia digl lungatg. An quella situaziùn â’l igl cunzeglieader da clamada proponieu d’ir a fufargnear tier la ZWC. Alura ve jou cato adavur ca que mastregn mi plascheva, surtut parveia da la lavur corporala c’el pretenda.» Quegl e igls pleds da la sportista Andrea c’e vagnida cun 13 ons a star an Surses. La famiglia eara imigrada da Motril, egn martgieu agl sid da la Spagna. «Jou leva par tut prezi vagnir an Svizra a star parquegl ca meas cunfamigliars stevan a luvravan gea qua. Igl bab luvrava alura gea otg ons a qua, la mama a mieus frar stevan ear, ascheia ca veva da star suleta tier tat a tata. Parquegl sund jou rivada cun egna tenuta positiva anviers la Svizra. A – natiralmeing igl mieus amprem gi da scola eara curius. Tuts anturn me discurevan rumàntsch c’jou capeva me ampo. Mo cur c’i ân antschiet a discurer tudestg capev’jou ansuma nut. Jou veva ànc mena amprieu tudestg. Cugls scolasts ruschanav’jou spagnol near engles. Mo igl eara greav parquegl ca saveva betga capir igls cunsculars. Igl deva nigns oters sculars ca savevan spagnol. Alura ve jou amprieu portughes ca setgi seglmains ruschanar cugls pêr portughes.» Co s’imaginavas alura la scola a qua? la ve jou amparo. «Jou veva nign’ideia da veta a scola an Svizra parquegl c’eara stada me egn’eada par quater gis a qua par visitar igl bab. A Motril ear’jou egna bùna sculara. Bien ampo draia, sto jou schar valer. Tut ca nava tgientsch. Alura e quegl bagn sto egn tarment schoc da cun egn’ea capir nut ple a betga saver s’exprimer. Mo jou sund angraztgevla agls surmesters da Savognin ca mi ân sustanieu. Nign c’â seco me near fatg befas da me.» Ascheia â ella passanto igls tres ons da scola superiura, noua c’ella â amprieu tudestg ad ampo rumàntsch an tearma da me otg mains. «Tut an tut e’gl betga sto egn schleat taimp ad a Salouf noua ca nus stevan. Là plaschev’igl a mei fetg bagn. Parquegl c’igl veva egna plaza da burape gest avànt tgea.»

Dar burape e la sia passiùn

Burape near fùtbol, sco ella gi, eara ad e ànc adigna la grànda passiùn dad Andrea. Me pocs mains suainter c’ella eara rivada an Svizra e’la davantada cumembra da la squadra feminina da Tusàn-Tgazas, cun la quala ella dat ànc adigna. «An Spagna dev’jou adigna balape cun mieus frar. Là dev’igl nigna squadra feminina.» A rivada an Svizra e quegl sto egna da las ampremas amparadas: Noua dat igl egn club da burape par matas? «Burape m’interessescha davent da ca pos saregurdar. Ea, quegl e egn tema fetg impurtànt an mia veta. Jou dund intensivameing burape a vont a mintga trenamaint. Igl dat nut ca fetsch cun tala passiùn sco dar balape.» Igl segi betg me igl sport c’ella giodi, mobagn ear la cumpagneia c’ellas cultiveschian fetg: «An nossa squadra sund jou ansemel cun glieud ca ve bugent. Nus fagiagn blear da cuminànza ear ordainfer la plaza da balape. Igl e sco egna savunda famiglia.» Ad ella punctuescha cun loscheztga: «Nus dagn uss an l’amprema leia. La nossa fegnamira e da mantaner igl noss post an quella. Uss eassan d’amiez la tabela, cumbagn ca nus vagn pears anqual bùna giujeadra.»

Mo da Salouf anor ear’igl ampo stantus dad ir a trenamaint giou Tusàn. Cur c’ella â antschiet cugl amprendissadi gio’ Cuira â la famiglia fatg midada a Tusàn. «Jou ve dantànt blearas ragurdànzas digl Surses noua ca ve ear amprieu dad ir cun essa. Mo tge ca mi vean adigna andamaint en las spassageadas da scola ca nus stuevan far.» Ella nava nuidas a far turs a salamantava adigna: «Nus an Spagna fagiagn betga quegl. Partge me vean ign ad egna tala ideia? sadumandav’jou. Jou leva betg ir a far turs. Ad ussa fetsch jou quegl aschi bugent. Dantànt ve ear jou cumpro egn pêr calzers da muntogna a ve fatg plirs turs. Ear quegl e integraziùn», concluda Andrea ca less ear betga ple turnar an Spagna, schagea c’ella vegi prest mintga gi contact cun anzatgi da la parantela spagnola.

Suainter igl sieus suczess a Berna magna ella ad interim egna partiziùn da la lavandareia. A tgi sa tge cariera c’ella vean ànc a far? «Ea, jou less studagear an la branscha da textilias», dat ella d’antalir, mo pigl mumaint vigli ella rimnar experienztgas cun luvrar, «alura vignt jou a frequentar la Scola òlta par textilias a Turitg par davantar tecnizista da textilias.» Quella fegnamira vean ella frànc a cuntànscher, partge quegl ca l’Andrea â l’intenziùn da far vean ella ear a realisar.