Regiun Viamala

Il portal www.museums-grischuns.ch porscha invista en tut ils museums, archivs culturals e centers da documentaziun situads en il Grischun. La preschentaziun dad oz purtretescha ils museums dals trais stgalims d’autezza dal Rain Posteriur: Tumleastga/Mantogna, Val Schons e Valragn.

Museum Sontg Hippolytus a Veulden

Da scrittiras istoricas fin ad iseglia agricula preschenta il Museum Sontg Hippolytus aspects da la vita da pli baud en il vitg sulegliv da Veulden. Da vesair èn objects agriculs ed artisanals, rauba da chasa antica sco er scrittiras veglias. Mussads vegnan en pli giugarets ed instruments da musica istorics e truvaglias sco per exempel ina tastga da scola or da lain.

L’exposiziun che vegn preschentada en ina veglia chasa purila ha main la finamira da documentar detagliadamain l’istorgia dal vitg che quella d’intermediar las circumstanzas da la vita d’ina giada. Cun agid d’objects che servivan a l’elavuraziun da chonv, da graun e da tgirom ubain a la producziun da chaschiel vegn declerà il mintgadi d’antruras a Veulden. La collecziun è vegnida cumpilada per gronda part tras ils differents possessurs da las chasas da Veulden.

Il museum organisescha regularmain exposiziuns spezialas, per exempel davart ils nums dals lieus e da la cultira da Veulden. Purschidas vegnan er visitas guidadas dal vitg.

Stoffelhaus Farschno

Vi dal Stoffelhaus a Farschno en sa mantegnidas picturas muralas dal temp enturn il 1400. Ellas mussan tranter auter in ceremonial da chatscha curtisan. Sumegliantas picturas profanas goticas èn da chattar en il Grischun mo vi dal chastè da Brandis a Maiavilla e vi dal chastè da Razén.

Las picturas muralas vi dal Stoffelhaus vegnan decleradas cun tavlas da text a da maletgs. Da vesair èn, sper la scena da chatscha curtisana, er fragments d’in’istorgia dal Veder Testament, il cumbat da Samson cun il liun. Ulteriurs fragments mussan purs, vatgas ed ina muntanera da nursas; qua sa tracti bain da la preschentaziun d’in enguladitsch da biestga.

Farschno furmava pli baud il center administrativ dals bains da l’uvestg da Cuira en la Tumleastga e sin la Mantogna e vegn magari er numnà la pli pitschna citad dal mund.

Archiv cultural Cazas

L’Archiv cultural Cazas en la fracziun Tartar è tant biblioteca sco er archiv istoric e fotografic. Ina rimnada impurtanta èn las var 3000 fotografias istoricas che mussan Cazas sco er las vischnancas Tartar, Sarn, Purtagn e Preaz dal 1875 fin oz.

La biblioteca cun temas multifars cumpiglia var 3500 ovras, tranter quellas er cudeschs antiquars. In accent bibliotecar giascha sin ils temas ornitologia ed istorgia, perquai che la collecziun è vegnida sviluppada a basa d’ina donaziun correspundenta.

L’Archiv cultural Cazas preschenta plinavant documents pertutgant l’istorgia locala e regiunala. Uschia sa chattan en l’archiv documents davart ils stgavaments archeologics sin il Bot da San Peader a Cresta, sco er davart ils process da strias a Sarn. L’Archiv cultural rimna er objects che documenteschan la vita e l’istorgia en il vischinadi e sin la Mantogna.

Spazi cultural Viamala

Il Spazi cultural Viamala tracta, sco museum ecologic, la Chavorgia da la Viamala cun si’istorgia da 4000 onns davart la religiun, il traffic, la cultura e l’inschigneria. Quest’istorgia vegn documentada al lieu tras bel e bain 50 objects ed en diversas localitads. Ils objects e las localitads tanschan dals dissegns sin crap dal temp da bronz a Carschenna sur las vias romanas che traversan la chavorgia e sur las turs medievalas sco Reziòlta fin a las punts contemporanas sco la Punt da Suransuns ni la Punt da Traversina.

Amez la chavorgia, damanaivel dal kiosc actual, tgira l’Uniun Spazi cultural Viamala duas chavernas en il grip sco locals d’exposiziun. En in dals locals vegn preschentada l’istorgia da la chavorgia, en l’auter illustreschan exposiziuns temporaras temas specifics ch’han in connex cun la Viamala.

Museum da vallada 
Tgea da Schons a Ziràn

La Tgea da Schons a Ziràn preschenta la cultura d’abitar purila e l’artisanadi preindustrial da la Val Schons. La chasa ch’è vegnida construida vers l’onn 1580 correspunda ad ina chasa purila tipica dal Grischun central cun in passadi integrà en il clavà.

En ils tschalers ed en las chaminadas èn exponids objects da l’elavuraziun da latg e da charn, en ils locals d’abitar ed en la cuschina illustreschan mobiglias veglias, textilias e vaschella la situaziun d’abitar istorica d’ina famiglia da la Val Schons. Urdains agriculs sco rastels e criecs vegnan mussads en il clavà. La midada a la mecanisaziun signalisescha ina maschina da segar da fier da l’onn 1935 che vegniva tratga d’in chaval. En il clavà è ultra da quai exponida iseglia da scrinari. Plinavant posseda il museum charrotschas e schlittas.

Exposiziun dal palantschieu sura 
da la baselgia Son Martin a Ziràn

La baselgia Son Martin a Ziràn posseda in palantschieu sura en tavlas da maletgs incumparabel sin l’entir mund che datescha dal 12avel tschientaner. Co che las 153 tavlas da maletgs èn vegnidas fatgas e tge ch’è lur impurtanza istorica, mussa in’exposiziun en l’edifizi da la posta a Ziràn.

L’exposiziun tematisescha l’urden general da las tavlas ch’illustreschan – sco «Biblia paupera» – principalmain ils eveniments da la vita da Jesus. En l’exposiziun vegnan er decleradas – cun agid da texts, da models e d’ina preschentaziun da multimedia – la visiun medievala dal mund, la moda da lavurar d’in pictur da quella giada, la construcziun dal palantschieu sura da lain e la determinaziun da la vegliadetgna da las tavlas da lain. L’exposiziun dat pia in vast funs tematic per contemplar directamain il palantschieu sura en tavlas da maletgs da la baselgia che sa chatta en proxima vischinanza.

Museum da minieras Alp Taspegn

Dapi l’onn 2010 documentescha il museum da minieras Alp Taspegn, co che fin a 70 miniers explotavan dal 17avel fin il 19avel tschientaner metals senza fier sin passa 2200 meters sur mar. Il museum ch’è bain situà il pli aut en Svizra sa chatta en in’anteriura stalla da portgs ed è tant in local d’infurmaziun sco er il punct da partenza per las visitas guidadas tras la galaria da 80 meters lunghezza che sa chatta en proxima vischinanza. En il museum vegnan preschentadas las singulas etappas da la lavur en las minieras e l’istorgia regiunala da l’explotaziun da minerals.

L’explotaziun da metals senza fier sin l’Alp Taspegn aut sur Ziràn è documentada dapi l’onn 1605 ed ha durà fin l’onn 1892. Durant ils onns ils pli prosperaivels vegniva producì fin a 1900 tonnas minerals crivs en las minieras da tut la Val Schons. Da quests minerals vegnivan extratgas bunamain 16 tonnas plum e 65 kilos argient.

Exposiziun da capricorns Vargistagn

En ils locals d’exposiziun dal Center da Capricorns a Vargistagn stat il capricorn en il center. L’animal da vopna dal Grischun vegn preschentà cun preparats, reproducziuns ed infurmaziuns multimedialas. La basa persuenter furma la colonia da capricorns sin il territori da Stussavgia-Valragn en il Parc natiral Beverin. In reliev dal parc natiral envida da perscrutar en moda interactiva, multimediala il spazi da viver dals capricorns. Sin tablets survegn il visitader infurmaziuns davart lur moda da viver e co ch’els èn vegnids extirpads e puspè colonisads.

Enturn il Piz Beverin sa participeschan numerusas vischnancas al project Parc natiral Beverin. Quest parc ha la finamira da promover sin ina surfatscha da var 370 kilometers quadrat in svilup economic ed ecologic uschè armonic sco pussaivel.

Las valurs centralas èn la protecziun da la cuntrada, il tractament miaivel da las resursas e furmas economicas duraivlas. Cun sias purschidas a favur dal turissem en accord cun la natira duai il parc natiral er sez crear valurs.

Casa Storica Andeer

La Casa Storica ad Andeer è in museum che tematisescha l’istorgia da las vals dal Rain Posteriur en connex cun las vias da transit sur ils pass dal Spleia e dal San Bernardino. A medem temp daventan las localitads istoricas ina tribuna per inscenaziuns datiers da l’istorgia: il fundatur dal museum ad actur laic Erwin Dirnberger porscha al museum diversas turas scenicas, sco per exempel davart l’istorgia da la mobilitad («da la via romana fin tar l’automobil»). Quellas turas pon vegnir cumbinadas cun ina «marenda pitschna» en la stiva da la Casa Storica.

Tar la collecziun dal museum tutgan documents davart il traffic da sauma, il transport da rauba sur las Alps dal temp medieval e da l’entschatta dal temp modern, sco er cartas postalas, scrittiras, objects antics a curiusitads da la regiun da la Viamala.

Museum da minieras Calantgil

Il Museum da minieras Calantgil tracta l’explotaziun da minerals en il territori al sid dal Rain Posteriur. L’exposiziun mussa glischs da carbid, zappuns da miniers, chars da transport en las galarias ed auters objects che vegnivan duvrads per explotar ils minerals. Il model d’ina pendiculara, numerusas fotografias e documents istorics, sco er exponats dals minerals sco argient, plum ad arom enritgeschan l’exposiziun.

L’explotaziun da minerals en las regiuns Val Schons, Valragn a Farera tanscha cartaivlamain enavos lunsch en il temp medieval. Documents èn avant maun a partir da l’onn 1605. Sper las minieras aut si en la muntogna devi furns e fundarias a Calantgil, Farera, Sur ad Andeer. L’Uniun Minas da fier Rain Posteriur ch’ha fundà il Museum da minieras Calantgil, documentescha l’istorgia variada da l’industria da minieras e porscha er turas guidadas tar las minieras e galarias.

Museum da fortezza Crestawald 
a Sur en Valragn

Suenter 60 onns ch’ella è vegnida tegnida secreta, vegn l’ovra d’artigliaria Crestawald a Sur en Valragn duvrada dapi l’onn 2001 sco museum da l’istorgia militara. La fortezza è sa mantegnida en il stadi original e dat ina buna invista da la defensiun naziunala territoriala fin la fin da la Guerra fraida. Il museum preschenta a moda cumplessiva l’istorgia e la tecnica da la fortezza ch’era concepida per 95 schuldads. Regularmain vegnan er installadas exposiziuns spezialas davart l’istorgia militara.

Construida anc durant la Segunda Guerra mundiala, dueva l’ovra d’artigliaria – ch’ha custà 2,7 milliuns francs – bloccar la colliaziun tranter nord e sid cun agid da ses dus chanuns d’artigliaria, sch’igl avess dà in’attatga da vart da la Pussanza da l’axa Italia. Ils chanuns Lucrezia e Silvia eran buns da bumbardar ils pass dal San Bernardin e dal Spleia. Ultra dals dus chanuns e da las duas mitraglias pon ins vesair oz en il museum il local da las maschinas, la centrala da transmissiun, il post per operaziuns d’urgenza, ils alloschis, il post central da tir ed il lavuratori. Las tavlas ed il film infurmeschan davart la tecnica e l’istorgia da la fortezza.

Museum regiunal Valragn Spleia

Il Museum regiunal Valragn Spleia mussa co ch’il vitg da Spleia è daventà bainstant grazia als transports da rauba sur ils pass dal San Bernardin e dal Spleia, ma er co ch’il vitg è vegnì devastà pliras giadas da truppas austriacas e franzosas.

Tematisà vegn cunzunt il mintgadi istoric ch’era caracterisà durant tschientaners da l’agricultura e dal traffic da sauma sur ils pass. Preschentads vegnan però er giasts enconuschents ch’han pernottà a Spleia durant il 19avel tschientaner sin lur viadis da furmaziun tras l’Europa ch’eran obligats da quel temp.

Da vesair è tranter auter il model d’in chaval da sauma. I vegn mussà co ch’el vegniva duvrà per ils transports da rauba durant il temp modern tempriv. Exponida è er ina schlitta da posta. Plinavant mussa il museum blers objects da diever da l’agricultura e dal tegnairchasa.

Il museum sa chatta en ina da las chasas patrizianas da Spleia. Quellas chasas dattan anc perditga da la bainstanza che regiva avant il declin dal traffic da sauma. L’imposanta chasa Schorsch da l’onn 1716 cuntegna bellas picturas da palantschieu sura e stuc en il stil Régence cun illustraziuns allegoricas e mitologicas.