Chels pleds tudestgs tungan schi bagn rumantsch

(pb) Igl rumantsch è adegna sto tschinclo dad oters lungatgs. Chegl ò er gia la sia influenza. Er uscheia tgi pleds da l’oter lungatg, per exaimpel digl tudestg, èn nias integros. E chegl schi bagn tgi nign tgi schess tgi fissan betg pleds rumantschs. Alla dumonda scu tgi chels pleds tudestgs èn schluitos aint igl noss lungatg rumantsch dattigl per ple ena simpla rasposta: Chella tgossa davigl anfignen alloura betg ainten la nossa cultura agrara alpina e cun la tgossa è er igl nom nia tar nous. Pigliagn gist en pled tgi duvragn fitg savens: «la clocca». Chel recepient dattigl per metter aint tot igls liquids pussebels. La clocca dattigl pero pir siva tgi dat veder. Ensacuras è el nia importo er tar nous. Tgunsch ensanouas sur la Tera tudestga. La clocca ins ò numno tenor la sia furma en po dad en sains «Glocke» e chel nom è nia rumantschea tar «clocca». E nign cartess oz tgi chegl fiss en pled da derivanza tudestga. Digl reminent: Clocca vign duvro angal aint igl surmiran. I dat er anc igl pled «butteglia». Chel dattigl er ainten igls oters idioms.

Graztga a Cristof Columbus

Er en pled tgi è nia cun igl import dalla tgossa è «ardeffel» u «tartuffels» u «tiffels» u er «truffels». Tenor rachint duess Cristof Columbus aveir piglia cun el chesta «tgossa» da sias expediziuns marinas an America. Ensacuras è chest «fretg» er rivo sur la Tera tudestga tar nous. An Germania ins veva via ve da chest «fretg» ena tscherta sumeglia cun la meila. Angal tgi chesta meila carschiva ainten tera. Uscheia ins ò numno els «Erd-Äpfel». Igls Rumantschs on surpiglia chel pled ed igl do ena fonetica adattada «ardeffel». Er an tudestg è igl pled sa sviluppo tar «Kartoffel» scu er an rumantsch ègl do chels divers svilups. Tar «tartuffels» è la derivanza digl «Kartoffel» anc evidenta. Igls Engiadines on gist fatg ordlonder ena versiun rumantscha dad «Erd-Äpfel» ed els deian «mailinterra».

En pensum da chints dalla terza classa primara è dad amprender igl amulains. Damais da far gedas cun las cefras. Chella metoda didactica saro er neida dalla Germania. An mintga cass ins nomna chest sistem da far gedas «Einmaleins». Uscheia antscheva igl amulains cun 1 × 1 e vo alloura anavant. Igls Rumantschs on surpiglia chel pled gist 1:1 ed anc do ena nota rumantscha.

Igl amprem angulo e siva randia

I dat alloura pleds tgi on fatg veias mecta interessantas. Igl pled lategn «caput» vot er deir tgea u testa. Igl tudestg ò surpiglia chel e numno chel toc vistgadeira tgi vign sen igl tgea «Kappe». Ed oters pleds derivants on nom «Kaputze» u «Käppchen» tgi cunaschagn er da «Rotkäppchen». Chegl èn damais pleds tgi igl tudestg ò angulo digl lategn. An tudestg dialect svizzer cunaschainsa er igl pled «Chäppli» e lò vagn nous puspe angulo anavos e numnagn «chepli» chel toc plat tgi zont igls omens mettan sen tgea. Davant è el pi bass ed ò la teila anfermeida tar ena pensla. An rumantsch dattigl anc diversas otras tgossas tgi dereivan digl «caput» lategn scu «tgapitscha», «tgapela», «tgapi», «tgapelot » u «tgappa».

Chel pled lategn è er rivo tigl engles ed uscheia ins nomna chels cheplis tgi dat an tot las variaziuns e calours cun scretg e malagea se gl’egn u gl’oter en «cap». La derivanza da chels è digl sport da tennis e da golf.

Svilups interessants

Aint igl vocabulari surmiran Sonder/Grisch digl 1970 cattainsa per exaimpel igl pled «schifleders». Dasperas è la translaziun tudestga «Scheuklappen». La significaziun digl pled savaron igls ples ni an rumantsch ni an tudestg. Damais la declaraziun: Igls schifleders u «Scheuklappen» era chegl tgi ins matteva se agls tgavals ve dalla tgavazzegna. Sen l’otezza digls îgls era dalla vart mintgamai farmo en toc da tgirom. Chel impediva agls tgavals la vista dalla vart. Chegl dueva schurmager tgi els vignan tamantos dad ensatge tgi capeta dalla vart. Chegl niva e vign duvro er anc oz. Zont per tgavals tgi von sen veias tgi els partan cun vehichels a motor. Uscheia on igls tgavals digls fiakers a Vienna ple u manc tots se chels schifleders. Er per tgavals a sagl ins dovra anc savens schifleders per tgi els seian concentros sen chegl tgi è davant els e sa laschan betg influenzar da chegl tgi capeta dalla vart.

E chels «schifleders» tgi paran absolutamaintg rumantschs èn daveiras surpiglias cumplettamaintg digl tudestg. Lò sa numnavan chels «Scheuch-Leder» u «Schüch-Leder». Damais tocs da tgirom per tgi igls tgavals vignan betg spavantos. Igl pled è nia surpiglia e rumantschea.

Schi ensatgi fò ensatge fitg bagn dattigl er an rumantsch l’expressiun: «Chegl ò el fatg comifo.» Er chel pled cattainsa aint igl vocabulari. Er chegl en pled «angulo». Chest’eda pero betg digl tudestg, mabagn digl franzos. Ainten igls decennis e tschentaners passos èn persungas da nossas regiuns adegna puspe stadas er an Frantscha ainten la hotellareia. Gnond ainten la vigliadetna turnavan els per solit puspe an patria. Ed els piglivan cun els er enqualtgi pled franzos. Per exaimpel «comme il faut».Chegl tgi vot deir «scu tgi totga» ed è nia integro aint igl lungatg popular cun «comifo».