Ils umens entuorn igl affon – igl affon egl um

da Roland Just

Tgi ei la persuna principala ellas historias da Nadal dils evangelis? Naturalmein igl affon! Mo secapescha era sia mumma che parturescha el, Maria. Atgnamein eis ei schizun duas mummas e dus affons, Lisabeth e siu fegl Gion s’audan era tier. Cu las duas dunnas en purtonza s’entaupan fan ils affons turnighels en lur venters.

Ed ils umens? Bein ein els ella pluralitad, mo sco persunalitads ch’ageschan autonom restan els plitost ell’umbriva. Lur siemis ein l’energia da lur agir.

Zacharias e Giusep: Dus umens, dus babs, dus semiaders. In siemia duront il di, schizun al plaz da lavur, l’auter da notg. In sa strusch crer ei damai ch’el sesenta gia memia vegls per survegnir affons. L’auter mudregian las usitadas objecziuns moralas: Igl affon illegitim da sia spusa, ch’ei gnanc dad el. Pli baul muntava aschia in malfatg la mort per mumma ed affon entras encarpar. Ils umens vevan da temer nuotzun. Il conflict denter cor e giudezi, denter carezia e – per da gliez temps – (mal)gestadad ei segir da capir bein.

Malgrad tut ils dubis suondan quels dus buca lur giudezis ed era buc il sentiment da gestadad. Els suondan – lur siemis. Il desideri enstagl dalla logica, il lungatg dil cor enstagl dil testimoni dil senns, la confidonza ella carezia enstagl digl uorden extern.

Pia eis ei pusseivel d’emprender da crer agl agen cor. Igl ei pusseivel da prender carezia e fidonza per statteivel, era sche tut para d’esser auter. Igl ei pusseivel da sentir ord quitau pil beinstar digl affon il beinstar da tut ils affons e quei buca mo dils pigns.

Schebein ins tegn quels dus per babs semiaders masculins ni umens da siemi paterns – la tiara drova dapli da quels.

Pasturs: Umens e – puspei – semiaders. Pasturs – quei ein cumpogns dalla natira, forsa magari dirs, protecturs da tuttas creatiras, «my home is my castle» (miu dacasa ei miu casti) constat buca per els, baghegiar ina casa pér da dretg buc, plitost ascetics, ch’han bugen lur libertad e pli baul agl ur dalla societad ed economicamein el precariat.

Era els siemian: Igl absurd siemi dalla pasch sin tiara dalla quala Diu ha grond plascher. Curios ei: Ad in affon nievnaschiu, en paupras relaziuns, vegn surdau la pussonza. Cu els anflan igl affon smarveglian els e venereschan el. In’enconuschenta canzun dil cantadur Grönemeyer secloma: «Kinder an die Macht». Pasturs ein umens che mantegnan igl affon egl um. Beincapiu, igl ei buca manegiau igl affon che fa aunc cun 60 termagls culla viafier da model. Quei sa mintgin far sco el ha plascher. Manegiau ei igl affon intern che lai mai emblidar co jeu sun all’entschatta da mia veta, basignus e dependents d’auters e dils cumbats da vegnir sesez e lu la finala d’emprender da buca far quei sin donn e cuost dils auters. Encurir colligiaziun enstagl d’exclusiun, success per tuts enstagl da concurrenza culs cumbels, per tuts avunda enstagl da mintgin il siu. Ei drova curascha da suandar quei siemi, ina dètga purziun innovaziun e la promtadad da buca s’adattar. Ils pasturs ein fantasts dalla realitad, e lur siemis fagessen bein a tut ils umens.

Sabis: Els ein negins retgs, quei ha pér la tradiziun medievala fatg ord els. Caspar, Melchior e Balthasar, sco ei vegnevan numnai pli tard, ein striuns ed astrologs alla cuort dil retg, pia ils academichers, scienziai, ils intellectuals, ils filosofs, ils teologs ed ils artists, aschidadir ils luvrers digl intelletg enteifer ils umens entuorn igl affon. Els suondan ina steila, emprovan cun contemplar, analisar, experimentar e sistemar d’anflar ora tgei che tegn ensemen il mund. Lur encurir e perscrutar ei senza valetar e senza intenziun specifica. Els suondan mintga steila perquei che mintga steila sveglia lur interess ed enconuschientscha. Tgei ch’ils auters fan lu cun quellas enconuschientschas ei ad els da principi tuttina. Ei dat auters exempels: La scuvretga dalla fissiun nucleara. Einstein ha protestau vehementamein cu enzatgi auter ha fatg ordlunder la bumba atomica. Memia tard.

Era ils sabis siemian. Els capeschan zuar buc il connex da lur siemi, mo tonaton suondan els lur siemi. Mo perquei vegn igl affon spindraus. Schebein las cumissiuns eticas dad oz savessen remplazzar da quels siemis ei da metter en damonda.

Ils umens sabis spel pursepen duessen seunir culs pasturs entusiastics sper els sinaquei che la veta dils affons vegni promovida e pertgirada.

Augustus, Quirinus, Herodes: Uss aunc treis umens senza siemis. Ni, forsa han els tuttina siemis, era sch’ei vegn raquintau nuotzun da quels. Denton auters. Augustus siemia d’in imperi mundial. El ha seschau adurar sco Dieus e mediatur. Persuenter suttametta el siu pievel cun direzia. Divide et impera – parta e regia, sia devisa. Beincapiu buca: parter gestamein che tuts hagien dignitad ed existenza. Mobein: sparter inschignusamein, stigar si in encunter l’auter, per che siu reginavel vegni pli gronds e segirs. Da quels carstgauns da pussonza drovan gidonters fleivels entuorn els che fan la lavur tschuffa – Quirinus. Lez semiava da far carriera. Ed ina part dalla taglia mava en siu sac. E lu dat ei aunc in cun nauschs siemis, il cuntrari da siemis. Herodes, che less esser in Diu, in ch’ha tema da curdar, en siu esser narzistic, promts per tut per mantener sia posiziun.

Treis umens, forsa schizun babs plein quitau ella veta privata, mo schiglioc senza scrupels, dominonts e fanatichers dalla pussonza. Ils hentgers d’Auschwitz fagevan la sera musica e struclavan lur affons.

Tgei catscha els? Tema. Tema ch’els tegnan naven da sesezs e ch’els fan als auters per buca stuer sentir sez ella. Il davos han els adina mo fatg lur duer. Els exequeschan mo quei che vegn da surengiu, dils mulins dalla politica, dall’economia e dallas hierarchias religiusas e smaccan tut engiuviars.

Aschi ditg sco negin retegn els ein els era buca sin la medema altezia sco igl affon el pursepen.