Tradiziuns vivas: Chantun Tessin

Cun participar a la Convenziun da l’Unesco per mantegnair il patrimoni cultural immaterial è la Svizra s’obligada d’elavurar ina glista da las tradiziuns (cf. www.tradiziuns-vivas.ch). Oz preschenta chattà.ch las tradiziuns vivas dal chantun Tessin. Questas ed ulteriuras isanzas tessinaisas han ins dal reminent er includì en in inventari transcunfinal che renda accessibel ed enconuschent il patrimoni cultural immaterial da la Lumbardia, dal Piemunt, da la Val d’Aosta, dal chantun Tessin, da la Val Poschiavo, dal Trentino e dal Tirol dal Sid (cf. www.intangiblesearch.eu).

Cuvrir e reparar tetgs da crap

Tetgs da crap èn caracteristics per l’architectura tradiziunala dal Sopraceneri e dal nord dal Luganese, nua che l’existenza da gnais ha favurisà la construcziun da quest tip da tetgs. Las plattas grevas utilisadas, che vegnan numnadas en general «piode», han differentas grondezzas e grossezzas. Cuvrids e reparads vegnan ils tetgs a maun tras lainaris-miradurs che vegnan numnads en il dialect «teciatt». Quests mastergnants han emprendì lur mastergn directamain sin ils plazzals da lur collegas pli vegls, nizzegiond lur experientscha.

Las plattas da crap vegnan furmadas a maun sulettamain cun agid dal martè e messas sin las travs robustas dal tetg, senza duvrar material da fixaziun. La restauraziun dals tetgs da crap pretenda anc adina ina gronda savida artisanala: Cunquai che mintga tetg ha sias particularitads, stoi mintgamai vegnir sclerì, tge mesiras che pon servir e tge tip da crap ch’è adattà. Ultra dals lainaris-miradurs spezialisads vegnan ils tetgs vegls er mantegnids da laics ch’han acquistà tschertas enconuschientschas spezialisadas e che sa deditgeschan a questa activitad artisanala surtut durant lur temp liber.

Fieras da son Martin e da son Provino

La fiera da son Martin ha lieu a Mendrisio sin ils prads enturn la baselgia romanica tardiva da son Martin e da son Roc. La fiera da son Provino ha lieu ad Agno, la chapitala da l’anteriura Plaiv, en la vischinanza da la baselgia da chapitel da son Gion Battista e da son Provino. La fiera da son Martin è mintgamai ils 11 da november e cumpiglia er la fin d’emna avant u suenter questa data. La fiera da son Provino ha lieu durant la fin d’emna ed il glindesdi suandant ch’èn il pli datiers dals 8 da mars.

Cun lur exposiziuns da muvel, vehichels e maschinas agriculas dattan tuttas duas fieras perditga da la colliaziun cun la cultura rurala d’antruras. Fin avant paucs decennis eran ellas eveniments evidents ed irrenunziabels da l’onn puril. Ils ultims 50 onns è la cumponenta agricula dentant sa sminuida plaun a plaun, entant ch’ils stans cun products locals (liongias, mel d’avieuls, chaschiel, vin) sco er cun vestgadira e cun giugarets èn daventads pli impurtants. A las fieras datti er bler divertiment, per exempel carussels, sco er intginas activitads didacticas che vegnan organisadas da la Giuventetgna rurala en collavuraziun cun autras uniuns activas en il chantun. Per l’entira durada da las fieras èn las baselgias avertas per far ina visita u per assister als servetschs divins en onur dals dus sontgs.

Milissas istoricas

En il Tessin existan duas gruppas da milissas istoricas activas: Las milissas istoricas en la Val dal Blegn ed il Corpo Volontari Luganesi. Lur rolla en la societad respectiva ed a tscherts muments da l’onn è en tuts dus cas da grond’impurtanza, il context istoric e la funcziun actuala da las duas milissas èn però differents. Las milissas da la Val dal Blegn han lur origins en in vut ch’in pèr schuldads han fatg cur ch’els èn vegnids clamads l’onn 1812 sut las armas per la campagna militara da Napoleon I en Russia. Els han empermess d’undrar Nossadunna u il sontg patrun dal vitg mintga onn a la festa dal vitg, sch’els avessan da turnar vivs da la battaglia. Suenter lur return han els fundà corps militars ch’avevan da gidar tar las festas dals vitgs respectivs. Anc oz èn las milissas istoricas da Leontica, d’Aquila e da Ponto Valentino mintg’onn ina part da la festa da son Gion Battista (24 da zercladur), respectivamain a la festa da Nossadunna dal rusari (emprima dumengia da fanadur) u da Nossadunna dal Carmel (terza dumengia da fanadur).

Il Corpo Volontari Luganesi percunter è vegnì fundà l’onn 1797 per sa defender cunter eventualas attatgas da la Republica Cisalpina fundada da nov ed è stà obligà da pertgirar Lugano di e notg. L’onn 1929 è el puspè vegnì installà a chaschun da la Festa federala da tir a Bellinzona e renconuschì da la vischnanca da Lugano sco guardia d’onur. Termins fixs dal Corpo Volontari Luganesi èn il 1. da schaner, ils 15 da favrer (deposiziun d’in cranz da flurs tar il crap commemorativ per Giovanni Taglioretti ch’è crudà ils 15 da favrer 1798 sco voluntari en la battaglia cunter la Republica Cisalpina), la terza dumengia da matg (festa da Nossadunna da la grazia) ed il 1. d’avust.

Novena da Nadal a Morcote

En intgins vitgs dal chantun Tessin vegnan anc oz tutgads ils zains a maun durant la novena da Nadal. Pratitgà en moda tut speziala vegn quest ritual en il vitg da Morcote, a la riva dal Lai da Lugano. Qua daventa l’isanza dal tutgar zains cun il battagl (numnà biciocá) in mument da cumpagnia, grazia ad ina stanza cun in chamin, cun ina maisa e cun bancs da lain en il clutger. Da las 20.00 fin las 23.00 sa radunan ils voluntaris e lur amis enturn la maisa per mangiar en cuminanza. En roda van els sin il clutger per tutgar ils zains. Lur melodias èn simplas, ma festivas. Ellas vegnan transmessas a bucca grazia a las instrucziuns da persunas cun experientscha.

L’eveniment è public ed ils visitaders pli e pli numerus vegnan nà da differentas parts dal Tessin e da l’Italia vischina. Diesch fin sin il pli quindesch persunas sesan enturn il chamin u sin la stgala da lain che maina a la stiva dal zain. Usit èsi er che tut las persunas participantas portan insatge da mangiar u da baiver en cuminanza: ina buttiglia vin, luganighe u in toc chaschiel.

Processiuns da 
l’Emna sontga a Mendrisio

Las processiuns da l’Emna sontga, ch’èn documentadas dapi la segunda mesadad dal 17avel tschientaner, giran la saira da la Gievgia sontga e dal Venderdi sontg tras la citad veglia da Mendrisio. Per questa chaschun vegn stizzada l’illuminaziun da las vias ed en las giassas sa derasa la glisch miaivla dals «trasparenti»: i sa tracta da gronds maletgs glischants che vegnan dissegnads sin tailas transparentas, montadas sin roms da lain ed illuminads da l’intern. Els han furmas e dimensiuns fitg diversas e vegnan montads lung la ruta da la processiun sur las giassas vi. Sin ils «trasparenti» èn represchentadas scenas da l’Evangeli u dal Vegl Testament. La saira da la Gievgia sontga preschentan var 270 acturs laics la Passiun da Cristus en ina seria da scenas che sa basan sin l’Evangeli. A questas represchentaziuns sa participeschan chavaltgaders, schuldads romans e figuras biblicas en costums pompus. Ina caracteristica da quest defilé da scenas è ch’i mancan dialogs discurrids tranter las figuras che s’expriman unicamain cun posituras e gests silenzius.

La processiun dal Venderdi sontg è modesta e solenna ed è caracterisada pli fitg da la spiritualitad. A questa processiun sa participeschan passa 600 commembers da differentas confraternitads e d’associaziuns ecclesiasticas. Ils purtaders passan tras las vias cun ils purtrets da la bara da Cristus e da Nossadunna da las dolurs, davant ils quals il public è envidà da s’enclinar. Trais societads da musica accumpognan la processiun, sunond marschs funebers impressiunants. Al cumenzament ed a la fin da la processiun chavaltgeschan ils tamburs da l’avantguardia. Avant las processiuns da l’Emna sontga ha lieu il «settenari», ina ceremonia religiusa ch’è deditgada a las set dolurs da Maria.

Rabadan ed il tschaiver 
en il Tessin

Il tschaiver da Bellinzona, enconuschent sut la designaziun dialectala «Rabadan», è la pli gronda occurrenza da carnaval dal Tessin: Onn per onn attiran numerusas attracziuns fin a 150 000 visitaders. Uffizialmain cumenzan las activitads da tschaiver la gievgia saira, cur ch’il president da la citad surdat la clav a Sia Maiestad Retg Rabadan. L’occurrenza cuntinuescha la sonda saira cun il concert da las musicas da tschaiver. La dumengia suentermezdi ha lieu il grond cortegi da tschaiver che carmala mintgamai 20 000 fin 30 000 aspectaturs en la chapitala chantunala. Il mardi suandant, a chaschun da l’inscunter il pli impurtant per il grond public, vegnan repartidas mintga onn var 2500 purziuns risot e liongias da portg («luganighe»).

Ils ultims decennis è il tschaiver da Bellinzona sa transfurmà ad in eveniment da proporziuns remartgablas: A partir da l’onn 1990 ha Rabadan conquistà las vias e las plazzas da tut la citad veglia, nua che tendas da festa porschan plazza a passa 40 000 visitaders. Ma il tschaiver tessinais na sa restrenscha betg mo sin Bellinzona: Ultra d’occurrenzas pli grondas che vegnan organisadas en ils centers, han lieu en il chantun en tut passa 130 carnavals locals.

Chastognas e maruns 
en la Svizra taliana

En la Svizra taliana èn ils guaudets da chastagners in patrimoni cultural da gronda valur ecologica ed estetica. Ils ultims decennis èn perquai vegnids iniziads numerus projects per recuperar ils guaudets da chastagners. En ina gronda part da la Svizra taliana ha la chastogna cultivada giugà durant tschientaners ina rolla essenziala per l’alimentaziun. In’impurtanza speziala ha gì la conservaziun da quests fritgs: els vegnivan conservads en pitschens edifizis concepids aposta persuenter. Oz vegnan las metodas tradiziunalas da setgentar las chastognas puspè stimadas pli fitg, per il solit per intents didactics e per regurdar la cultura e l’istorgia.

L’atun han mintgamai lieu differentas occurrenzas, nua che chastognas e products da chastognas vegnan vendids e mangiads en differentas furmas, tranter auter er las chastognas brassadas, ils maruns. Sin las plazzas da bleras citads sco er a fieras, festas e martgads inscuntran ins savens ils vendamaruns. Ils emprims brassamaruns, dals quals ins sa ch’els vendevan lur chastognas sin plazzas en Svizra ed en auters pajais europeics, derivavan cunzunt da la Val dal Blegn e da la Val Leventina. Intgins dad els dattan vinavant anc oz lur professiun a lur descendents, entant ch’auters surlaschan lur utensils er a persunas che n’appartegnan betg al circul da lur parents u enconuschents.

Istorgias dal Gottard

Il Gottard è dapli che mo in pass. Differentas epocas han mintgamai inscrit lur atgnas istorgias en ses grip, fin ch’il massiv da muntogna, situà en il center da la Svizra, è daventà in veritabel mitus. Fin oz funcziuna il discurrer dal Gottard en l’entira Svizra sco tecnica culturala che permetta a la societad da conversar davart valurs communablas.

Il cumenzament dal svilup da quest mitus sa lascha tschiffar e datar en moda relativamain precisa: El deriva d’in discurs academic d’istorichers ch’ha gì lieu en ils emprims dus decennis dal 20avel tschientaner ed è alura vegnì popularisà en las furmas las pli differentas. Il massiv dal Gottard è avanzà en connex cun sia funcziun da defensiun militara en l’Emprima e silsuenter oravant tut en la Segunda Guerra mundiala, cura che la direcziun da l’armada svizra ha laschà siglientar en il grip numerus chastels-fortezza, sco simbol per la suveranitad naziunala e per la capacitad da prestaziun tecnica. En il discurs politic da la «defensiun spiertala da la patria» è el schizunt muntà ad in veritabel punct da cristallisaziun da l’idea dal stadi svizra. Questa benedicziun seculara dal Gottard è restada valaivla fin oz, cun expressivitads particularas en il chantun Uri, nua ch’ils mitus naziunals èn enritgids d’elements da la tradiziun narrativa locala – oravant tut da l’enconuschenta ditga davart la construcziun da la Punt dal Diavel –, ed en il chantun Tessin, nua che l’accent vegn mess fermamain sin l’istorgia dals origins dal tunnel da viafier ch’è vegnì inaugurà l’onn 1882. Il rapport cun l’istorgia dal traffic è ils ultims trais decennis puspè stà en il center er sin plaun naziunal. La construcziun dal tunnel da basa dal Gottard ha dà nov schlantsch al vegl mitus. Tras la construcziun dal tunnel da basa ha il narrativ dal Gottard contemporan obtegnì ina retscha da superlativs – principalmain tecnics.

La cultura dals grottos 
en la Svizra taliana

Ils grottos u grotti, oz ina part integrala da l’identitad da la Svizra taliana, furmavan antruras in dals elements centrals da la chadaina da producziun purila, e quai sco lieu da conservaziun da vin e da mangiativas. Ins als ha construì en in territori determinà, oriundamain en regiuns liadas stretgamain a la viticultura. Faschond diever da cundiziuns morfologicas specificas dal territori alpin e prealpin sa laschan cuntanscher cun ils grottos locals segnads d’in clima adattà perfetgamain a l’intent da conservaziun. Ozendi èn els surtut daventads in simbol per occurrenzas da star da cumpagnia ch’enserran l’entira populaziun; ma qua e là vegnan els tuttavia anc duvrads per conservar a moda tradiziunala mangiativas specificas (surtut vin e chaschiel).