Tumasch Dolf (1889–1963)

Tgi n’enconuscha betg la chanzun «Allas steilas» ubain il gieu cun chant «La stiva da filar»? Tumasch Dolf n’ha betg mo stgaffì in fitg grond dumber da chanzuns per chors, mabain er intgins solos instrumentals e solos per il chant. Il Sutsilvan ha er prestà ina lavur da gronda muntada cun collecziunar las tradiziuns da la Val Schons e chanzuns popularas rumantschas ch’èn tranter auter vegnidas integradas en la Crestomazia Retorumantscha ed en la collecziun Maissen. Ultra da quai è Dolf stà l’emprim autur da raquints sutsilvans ed è s’engaschà a moda multifara en il moviment rumantsch (instituziuns, ediziun da periodica e.a.).

Vita

Tumasch Dolf è naschì ils 31 da fanadur 1889 a Maton en Val Schons sco figl d’in pur e scolast. Cun «daners chattads che n’avevan nagin possessur» ha el cumprà ina gìa ch’al è restada fidaivla per vita duranta. El ha frequentà il Seminari da scolasts a Cuira (patenta 1908) ed ha acquistà pli tard il diplom per musica da scola a l’Universitad da Turitg (1921). Suenter avair terminà il seminari ha Dolf instruì l’emprim a la scola primara da Donat (1908–1912) e silsuenter al stgalim secundar a Ziràn (1912–1927 sco er, suenter la mort da sia consorta Berta nata Plattner, 1952–1956) ed a Tumein (1927–1952). Tumasch Dolf è mort ils 3 d’october 1963 a Tusaun.

Musica

Ins enconuscha Tumasch Dolf surtut sco cumponist da chanzuns per chor e sco rimnader da chanzuns popularas rumantschas. Il 1909 ha el cumponì, tenor ina poesia dal liricher sutsilvan Schamun Mani, si’emprima chanzun, la «Rosetta cotschna», cun il text dad Alfons Tuor. Il 1930 èn cumparidas sias «Canzuns religiusas». La chanzun «Allas steilas» (1913, text: Alfons Tuor), è daventada ina da sias cumposiziuns las pli enconuschentas. Il 1924, l’onn da la festa tschientenara da la Lia Grischa a Trun, è el sa preschentà cun il gieu cun chant «La stiva da filar» ch’unescha chanzuns popularas da la Val Schons cun in scenari redigì da Gian Fontana, il scriptur ed ami sursilvan. Ulteriuras chanzuns cun texts da Gian Fontana èn «Ad acla» e «Sibilla». Fitg bleras da las chanzuns da Dolf èn publitgadas en ils cudeschs da chanzuns «Surselva», «Guardia Grischuna» e «Laudinella».

Las bleras chanzuns popularas che Dolf ha rimnà han influenzà si’activitad cumpositorica. Oz èn bleras da sias chanzuns en il tun popular – la gronda part a quatter vuschs – daventadas chanzuns popularas semperverdas. Ins pudess crair che sias chanzuns hajan gia adina existì; il temp che Dolf las ha scrit han tscherts però considerà ellas sco modernas, perfin sco memia modernas. Durant il temp ch’il rumantsch è vegnì renconuschì sco lingua naziunala han tscherts pertgiraders da la folclora manegià che las ovras da Dolf na correspundian betg al tun popular e ch’ellas sajan artifizialas.

Actualmain sa stentan ins da transfurmar la chasa natala da Tumasch Dolf a Maton en ina «Tgea da tgànt». Previs èsi d’endrizzar in’exposiziun che sa deditgescha a la musica sco impurtanta ierta culturala da la Rumantschia; per l’autra duain star a disposiziun localitads da prova e da represchentaziun e vegnir purschida la pussaivladad da sa deditgar en il ruaus da la Muntogna da Schons a projects artistics e da perscrutaziun.

Litteratura

Tumasch Dolf è dentant er stà in scriptur popular talentà dal qual Curo Mani di: «Dolf na vul betg esser novellist – mabain raquintader. Quai che Dolf scriva èn skizzas da valur, e sco skizzas ovrettas d’art.» Las istorgias curtas ch’èn er da gronda muntada istoric-culturala tractan la vita e las isanzas en la Val Schons.

Sia prosa – ensemen cun litteratura populara translatada e divers tractads da tut gener – è cumparida en la «Casa Paterna», il «Dun da Nadal», il «Calender per mintga gi» e las «Annalas». Pli tard, il 1954 e 1959, è la gronda part da si’ovra narrativa vegnida edida en dus toms «Istorgias I» ed «Istorgias II», il segund per ses anniversari da 70 onns. Ina part da ses raquints è er cumparida il 2004 en versiun tudestga sut il titel «Meine Geige» (translaziun Huldrych Blanke).

La prosa da Dolf preschenta il mund pitschen e serrà en il qual el ha vivì, tracta da ses giuvens e vegls dis, da ses amis e vischins, da dis da lavur, da quità e festa. Ils raquints èn clers e concrets, fins e plitost reservads sco «La mi’geia», «Ils buabs da Munsulegl» u «Co nus earan stos gio’ d’Andeer a saschar prender giou» e cumpiglian er vegls usits sco «I van cun scuvas».

Sper istorgiettas plain umor datti er talas che van pli a funs sco «Tiani»: Il giuven Tiani fa ina visita a sia Meia. Quella è consternada pervi d’in nausch siemi e roga l’ami da betg ir l’auter di en Narossa. In um nausch ha stuschà Tiani en l’aua, e Meia sa er tge inimi ch’el sto temair, numnadamain il sterler dad Era ch’ella ha refusà a chaschun d’in saut. Tiani quietescha sia chara, è dentant pensiv la proxima damaun. Enstagl da turnar la saira cun ils auters va el anc a guardar da ses vadels durant in temporal. Ed il siemi da Meia s’accumplescha.

Reto R. Bezzola caracterisescha l’ovra narrativa da Dolf sco «regurdanzas d’uffanza e da giuventetgna che sa sviluppan qua e là a vairs raquints, ad anecdotas ed istorgiettas, a purtrets da tips purils da la Muntogna da Schons. Dolf ha cun il temp sviluppà in vair dun da narratur ch’è bun da far vesair la vita simpla e las relaziuns cordialas en las vischnanchettas da sia val nativa, senza insister da memia sin la vart folcloristica. Quai che dat il pli fitg en egl è la moda e maniera profundamain umana da vesair la vita, senza la minima satira u problematica, ma er senza la minima tendenza moralisanta, in saun realissem surrient, penetrà d’ina gronda buntad.»

Tradiziun populara
e moviment rumantsch

Animà da ses scolast Gion Cahannes ha Tumasch Dolf rimnà gia durant il seminari la tradiziun da Schons per Caspar Decurtins. Questa lavur ch’el ha fatg ensemen cun Steafan Loringett è cumparida l’onn 1930 en las Annalas («La tradiziun da Schons») ed il 1985 sco tom 14 da la Crestomazia Retorumantscha. Ultra da quai è el stà activ en la Societad svizra per la tradiziun populara.

Per la lingua e cultura rumantscha è Tumasch Dolf s’engaschà si’entira vita. Il 1917 è el stà confundatur da l’Uniun rumantscha da Schons e president da quella fin il 1920. Daspera ha el collavurà en las redacziuns dal «Dun da Nadal» e dal «Calender per mintga gi».

Tumasch Dolf è stà l’onn 1916 l’emprim ch’ha cumenzà a scriver en l’idiom sutsilvan. Ins pudess vesair sia prosa sco cuntinuaziun en scrit da la tradiziun da raquints orala da la Val Schons ch’era sa mantegnida en sia chasa paterna. Dolf raquinta bain en ses idiom matern, è a medem temp però collià cun l’entira Rumantschia, sco quai che cumprovan ses buns contacts cun scripturs en Surselva ed en l’Engiadina.

Publicaziun commemorativa

Il 2013, a chaschun dal 50avel onn da mort da Tumasch Dolf, ha lantschà la Lia Rumantscha en collavuraziun e cun sustegn da la famiglia Dolf in di plain musica e raquints. La festa dals 30 da november ad Andeer ha mussà las bleras fassettas da l’activitad e da l’ovra da Tumasch Dolf.

A chaschun da quest giubileum ha la Lia Rumantscha er edì in cudesch davart la persuna e l’ovra cun il titel «Tumasch Dolf – cumponist ed autur». La publicaziun undrescha tant la lavur musicala sco er litterara da Dolf. Plinavant preschenta il cudesch l’ovra da Tumasch Dolf en ses context istoric e politic. Cuntegn: «L’ovra da Tumasch Dolf en il rom dal moviment per la protecziun da la patria» (Adolf Collenberg; cf. l’excerpt qua sutvart); «Engaschament per la cultura da l’atgna vallada – Tumasch Dolf sco rimnader e derasader da chanzuns tradiziunalas» (Cristian Collenberg); «Tumasch Dolf, 1889–1963. Ina vita en il segn da la musica» (Iso Albin); «Leger Tumasch Dolf è divertent ed instructiv» (Linard Candreia). Illustrà il cudeschet ha la biadia dal cumponist, l’artista Menga Dolf.

L’ovra da Tumasch Dolf en il rom dal moviment da la protecziun da la patria
Il moviment romantic-intellectual dal 19avel tschientaner ha recepì l’idealisaziun da las Alps tras ils illuminists e sviluppà in interess fitg intensiv ed engaschà per la lingua e cultura populara dals «muntagnards innocents». Lezza cultura alpin-purila vegn cuntrastada cun la – or da lur vista (nun-)cultura perniziusa industriala e materialistica da las citads. En quest rom europeic e svizzer – e surtut en la furma regiunala retic-rumantscha – da quest moviment per la protecziun da la patria è er da vesair la rimnada da la tradiziun populara orala, litterara e musicala, lur reproducziun e la producziun temporara da cultura rumantscha durant il temp da vita da Tumasch Dolf. Dolf è s’engaschà cun corp ed olma per il moviment rumantsch da ses temp – sco rimnader da la tradiziun e sco autur da nova substanza litterara ed oravant tut musicala ch’è daventada «il vair champ da battaglia per mia vita». La tradiziun da rimnar è tenor Dolf «l’ierta spiertala d’in pievel, quai ch’è vegnì dà a bucca da generaziun tar generaziun», ultra da tant auter sco gieus ed usits d’uffants e creschids, proverbis etc. er «la chanzun populara». Cun ils pleds da Peider Lansel: documents d’auters temps «giu da la bucca da nossa glieud e giu da veglias scrittiras». En texts, tuns e ritmus da la chanzun populara cartev’ins che saja conservà l’uman en si’essenza la pli pura e sublima, quella ch’il desideri romantic tschertgava senza mai avair pudì realisar ses siemi (utopic). Dolf parteva quell’idea: quels anonims emblidads ch’han fatg quellas chanzuns veglias «eran umans che sentivan tut quai che la vita purtava s moda bler pli profund. Lur chanzuns eran ed èn anc oz in vardaivel spievel da quai ch’il pievel resenta e patratga. Tut e vair e natiral» e las melodias correspundan schizunt al cuntegn dal text.

La chanzun populara vegniva considerada generalmain sco med educativ efficazi ed en il connex rumantsch ordvart impurtant per implantar en il simpel pievel valurs cristianas, sentiment patriotic (de facto retic-regiunal pli che helvetic-naziunal) e schientscha rumantscha. Fitg paupers fissan nus senza nossa chanzun populara, remartga Hans Erni l’onn 1938 ed ella «è in factur pussant en il cumbat per l’existenza da nossa lingua materna». Lez cumbat vairamain patriotic, cuntinuescha Erni, saja schizunt «sia missiun speziala». Las festas da chant chantunalas regiunalas/districtualas cun lur pleds festivs, lur rituals religius e profans èn daventadas en il decurs dals decennis vairas tribunas per il moviment rumantsch e ses emprims cumponists da renum sco Otto Barblan, Dolf, Erni e Robert Cantieni, il chant la finala la luschezza e bandiera patriotica dal rumantsch, il manifest sonor da l’existenza, originalitad (reala e presumada) e vitalitad culturala da la lingua.

Hans Erni deplorescha il 1938: «En las manifestaziuns a favur da la quarta lingua svizra n’han ins strusch menziunà il chant sco dun spezial dal pievel rumantsch.» Po dar, ma durant ils emprims decennis dal 20avel tschientaner han purists da folclora e modernisaders dispità ditg e lung pervi da la dumonda, schebain las cumposiziuns dals surmenziunads e d’auters main enconuschents sajan artifizialas, vairamain tenor l’ureglia dal pievel, dumagnablas u memia grevas, insumma acceptablas sco chant popular ed adattadas per ils chors rumantschs – er talas da Dolf! Da qua derivan eventualmain las retegnientschas da purists dominants da metter las notas «modernas» anc bletschas dal 20avel tschientaner en il chanaster da cultura rumantscha «veglia» ch’ins preschentava als confederads svizzer per gudagnar il 1938 lur sustegn per il rumantsch sco lingua naziunala. Saja sco ch’i veglia: a l’Exposiziun naziunala/Landi il 1939 a Turitg ha «La stiva da filar» da Dolf dal 1924 fatg furori ed ils chors rumantschs han pudì dar insatge da lur «dun spezial» per chant en general e per chant rumantsch vigurus en spezial.