En sintonia cul temps

dad Ursicin G. G. Derungs

Ch’il temps fui, ch’el va e stat buc eri, quei s’auda tier ils loghens cumins e vegn evocau cu in onn va a fin ed in auter entscheiva. Tiels poets latins enconusch’ins quei el «carpe diem, dum loquimur fugerit invida aetas» de Horaz (Carmina I, 11: «Tschaffa il di, ferton che nus tschintschein ei il temps scuidus schon naven») ni tier Vergil en las Georgica III: «sed fugit interea, fugit inexorabile tempus» («El fui denton, il temps, el fui senza remischun»). Quasi in specialist dil «Zeitmanagement» sco in collega numnava quei ei il filosof Seneca. Gia las empremas lingias dell’emprema brev a siu amitg Lucilius expriman il quitau per il temps. El entscheiva aschia: «Vindica te tibi»: «Revendichescha tei per tetez», buca lai engular il temps: «Tempus collige et serva»: «Rimna e conserva il temps»!

Il temps pia fui, el cuora. E tgei fagein nus? Sco tons tschancs en ina muntanera currin nus suenter per «ir cul temps» e fussen è promts dad «ir cul temps» alla malura. Il temps cuora, mo nus duessen star eri. Pertgei buca cun cuorer contonschin nus el, mobein cun far in paus, cun reflectar ed entrar en sintonia cun el.

Il temps ei buca nies adversari. El ei intimamein alliaus cun nus e gida nus a crescher. Mo ei dat bia temps, bia fuormas de temps. Il temps ei buca tuttina per tuts ed en tuts loghens e da «tut temps». Ch’il temps cuora pli dabot sils aults che giu bass, ch’in’ura ch’ei sin meisa va in stel pli dabot ch’in’autra che fuss giun plaun – quei di la fisica dapi Einstein, e quei duvrein nus cheu mo sco simbol per il temps che passa – subjectivamein pils affons per exempel pli plaun, e pli spert per ils vegls. Sch’igl ei impurtont da «viver cul temps» eis ei ual aschi impurtont da saver da tgei temps ch’ei setracta. Ei quei in «temps qualificau», il «dretg mument» ni «lunas dil mument». Schiglioc resc’ins da reducir il «viver cul temps» sin las modas dil mument, sils pli novs products, sils trends ch’emprovan da far orda nus consuments. E ch’engolan en verdad nies temps e scumbeglian la noziun dil «niev», è cu ins augurescha in bien «niev» onn.

Sintonia» ei buc enzatgei static sco ils cuolms della canzun «schi ditg che stattan…». Avon mintga concert aud’ins co ils instruments vegnan intonai, è cu ei han ual sunau. La sintonia cul temps ha sia dinamica che cuoza ina veta entira, sch’ei setracta buca mo de quei temps fasierli che s’identifichescha cun quei ch’ei «in» ual uss, representau pli mal che bein cugl ual pli niev smartphon. Ella cumpeglia la historia dil vargau che fa sentir sias vibraziuns els schabetgs dil present.

Da Martin Buber vegn bia citaus (e strappazaus) il plaid: «Alles wirkliche Leben ist Begegnung» e «nur am Du erbildet sich ein Ich». Mintga sentupada ei autra, sch’ella ei viva, e tier mintg’ina vegnan ils instruments intonai, sch’ei setracta buca d’ina formalitad steria. La veta scriva buc adina, anzi, da rar ni forsa mai in concert per tia gegia, e tuttina sa è quella e mintga instrument prender siu plaz el concert della veta – secapescha cun intonar adina igl instrument.

Sintonia» stat damaneivel della noziun della «resonanza» (dil sociolog Hartmut Rosa) sco relaziun denter il human ed il mund ch’enquera da sestabilisar sin in punct da vibronta harmonia. Che quella harmonia ei en prighel ni gia lavagada – quei ei in dils temas pli anguschonts dil mument. Quei sefa sil plaun spazial della natira ch’ha piars siu equiliber, dell’economia unilateralmein capitalista, digl abiss che vegn adina pli gronds denter rehs e paupers. Mo resonanza dat ei è (ni respectiv buc) sil plaun temporal. La relaziun cul temps ei buca mo cul temps «ded oz». El «temps ded oz» vibreschan biars auters temps, il vargau, dil singul, d’ina cuminonza, d’in pievel. Senza sintonia cun quels auters temps san ins buc esser daveras «à jour».

Cun in onn niev emprov’ins da semetter en sintonia culs temps el plural en tut sias scalas e tonalitads. E da «rimnar e conservar il temps».