Ina soluziun «made in China» 
per ils problems grischuns

parter

da Torlach Mac Con Mí

Duront in «Hackathon» per celebrar Biemaun all’Ambassada ecuadoriana a Londra ha Wikileaks fatg pirateria da biars novs documents confidenzials en tut l’Europa, in pèr documents grischuns inclus. Cheu per exempel in sboz da brev cargau giu dil server dalla Casa Grischa a Cuera:

Preziau Johannes, Bien di – bien onn! Savend ch’il niev onn 2019 vegn ad esser il centenari dalla Lia Rumantscha havein nus discutau ensemen tgei che nus savessen far sco regenza per undrar vossa ludeivla Ligia. Recentamein havein nus tuts viu il film dad RTR davart la transcripziun dil DRG fatga per ina summa ridicula d’ina gruppa da dunnas chinesas che savevan gnanc in plaid romontsch. Quei ha dau a nus in’idea – e cura che la scheffa chinesa el film ha detg cun in grond surrir «I thought you all speak German» ha ei fatg clic tier nus. Aschia havein nus decidiu dad iniziar in niev project: transferir il diever dil romontsch entiramein alla China. «Verlagerung nach Asien» ei ina strategia praticada cun success da biaras firmas grischunas e svizras. Pervia dalla fermezia dil franc svizzer e dil «Lohnschutz» san nossas firmas buca concuorer pli sil marcau dils exports. Mo sch’ellas prendan il pass curaschus da «far il verlagern» viers l’Asia san ellas schar fabricar lur products fetg bienmarcau da luvrers asiatics che retscheivan mo ina paga miserabla. Problem sligiaus!

Cun quei havein nus decidiu da transferir ni dad «outsourcen» (sco ins di) il lungatg romontsch all’Asia. Sco tuts el cantun san ha vossa regenza mo ina cretta, ina ideologia: spargnar cuosts. Ed il romontsch cuosta memia bia! Avon onns eran nus perschuadi d’haver anflau ina soluziun cul rumantsch grischun per tuts. Mo la revolta dils idiomists ellas differentas valladas – quels demagogs e populists da meisa rodunda! – ha lavagau nies plan. Uss aber eis ei aschi lunsch. Sche nus «outsourcen» il romontsch alla China savein nus spargnar cuosts en ina moda e maniera spectaculara. Nus savein pagar in miez milliun Chines per tschintschar romontsch e quei vegn a custar dameins che tut las subvenziuns actualas ad in pèr mellis Romontschs indigens.

Nus essan stai en contact cugl ambassadur chines a Berna ed atras el culla Partida communista a Peking. Il Cumpogn Xi ed ils commembers dil Politbüro ein promts da cooperar. Els han dessignau la provinzia muntagnarda da Gung-Ho sco liug digl experiment. L’entira populaziun provinziala vegn a vegnir tarmessa a camps da reeducaziun el desiert Gobi per emprender romontsch. Sco nossa contribuziun indispensabla al project vegnin nus a delegar in grond diember da nos scolasts e nossas scolastas romontschs alla China per dar scola. Mintga di da lavur el camp vegn ad entscheiver culla levada dil sulegl cun cantar «chara lingua da la mamma» e cul trer si la bandiera grischuna. Lu dat ei in di d’instrucziun intensiva el rumantsch grischun sut il sulegl implacabel dil desiert e las mitragliessas dall’Armada da Liberaziun dil Pievel. Ils students emprendan era da cuschinar capuns, maluns e tuortas da nuschs, e da sunar la tiba. Alla rendida dil sulegl cala il di da lavur cun cantar «solemn ruaus». Lu ston tuts durmir tochen la damaun, e la scolaziun entscheiva puspei. Tuts ch’emprovan da scappar dil camp vegnan a vegnir fisilai (scolasts inclus). Alla fin d’in onn da reeducaziun denton vegnan ils students chines a saver discuorer perfetg romontsch ed esser promts da turnar a lur valladas munta-gnardas da Gung-Ho per viver ina veta romontscha autentica, cun in sustegn da nossa vart da subvenziuns miserablas.

Denteren, el Grischun, vegn la populaziun indigena romontscha ad esser libra da tschintschar tudestg sco tut ils auters, tenor il motto enconuschiu «Die khönnen doch alli dütsch». Quella uniformaziun linguistica vegn a spargnar cuosts enorms pil cantun. Sco «flankierende Massnahme» vegn ei a dar plazzas da lavur per in tozzel Romontschuns a Cuera per garantir vinavon ina presenza d’alibi dil lungatg sil territori dil cantun ufficialmein triling.

Nus savein capir che quei project innovativ e curaschus vegni ad esser ina sfida per vossa ludeivla Ligia. Denton s’inspirescha el d’in fundament scientific. Nus sereferin alla teoria sociologica dil renomau professer Nestschmutz von Hagenkreuz da Berlin, il qual ei momentan engaschaus tier nus sco «business consultant». La teoria en damonda ei quella dalla «stellvertretende Identitätsstiftung», la quala vul dir ch’ins cultiveschi si’atgna identitad etnica, religiusa ni linguistica pagond auters per viver quella en siu stagl – per exempel pagond in miez milliun Chines per tschintschar romontsch. Nus sperein che vus vegnies ad esser d’accord per implementar quei project per l’honur dalla patria grischuna, per la gloria da Diu, e surtut: Per spargnar cuosts.