«Chel om ò aint calzers cun capaneghels»

(pb) Ensatge stuainsa constatar adegna puspe: Igl lungatg vign adegna pi pover. Per l’egna svaneschan gist chels pleds tgi ins dovra betg ple or digl vocabulari da mintgade. Chegl èn blers tgi ins duvrava ainten l’antiera cultura purila. Ed alloura èn nias vetiers pleds novs. Per part tecnics e per part da lungatgs esters, zont digl engles. Tuttegna lessans far andamaint tge bels pleds tgi vignan strousch duvros ple. En pled tgi ins canoscha anc oz ed igl dovra er anc savens è igl best. Chel niva duvro per betg manc dad otg differentas significaziuns. Chella tgi cunaschagn anc oz igl pi bagn è igl best dalla planta. Damais la part dalla planta tgi antscheva giu tar las rieischs e vo orase anfignen tar la tschema. Digl best anor crescha la roma anturn ed anturn. En’otra significaziun tgi n’è pero betg gliunsch davent è la part soura digl corp digl carstgang. Seia chegl igl corp natural u seia chegl an sculptura. Best ins nomna er igl corp mamal (Mutterleib). Ed igl madem pled per en’otra significaziun pertotga en toc vistgadeira. En toc pi lev savens cun piz tgi las donnas tiravan aint sot la rassa resp. igl vistgia. Chest toc vistgadeira ins numnava er casch.

Canada n’è betg angal ena tera

Schi ins ligia chel pled ed el è anc scretg grond, alloura ins painsa bel direct a chella tera sensom dall’America digl nord. La sagond gronda tera digl mond ansomma cun ena part tgi discorra pitost franzos e l’otra engles. Ma er an rumantsch dattigl en pled tgi sa nomna canada. Eneda è la differenza tgi ins screiva chel pled pitschen e siva è la pronunztga otra. Numnadamaintg sen la sagonda silba e betg scu la tera sen l’amprema. Ma schi tge è alloura ena canada? Chegl monta ena freida u ena schlagada cun en fist. Atgnamaintg cun ena cana. Da lò reiva er igl pled: Ena freida cun ena cana è ena canada. La cana era avant en utensil duvro savens ainten l’agricultura. La gliout pi viglia e zont schi vevan fadeia dad eir duvravan ena cana scu sustign. Chegl vign er duvro anc oz. Igls pours gevan a fiera cun ena cana. Chella veva igl manetsch sensom per tgappar cun ena strubada speziala tgi era er pi stigl tgi ena cana da viandar. Ed igl fist scu tal dalla cana niva anfignen giudem adegna en gnoul pi gross. Er igls marcadants duvravan la cana. Cun chella davigl ena leva freida agl biestg per far sa muantar e vurdar er da l’oter mang. Chella cana digls marcadants veva ena calour nobla prest menla.

Calzers anferros

Anc avant en po dad onns eran las veias betg asfaltadas. Gl’era tot veias naturalas oter tgi tras vischnanca magari davigl tocs cun veia da sulada. Per aveir bung pe sen las veias da fons ed er sen igls flatgs sezs, zont sen pros pi erts e sen igls colms purtavan blers omens calzers anferos. Chegl vot deir tgi agl our davant giusot igl calzer eran farmos fiers cun pizs. Per exaimpel per eir se per ena sponda u per saer en riven saveva igl parder far morder aint igl taratsch e veva uscheia bung pe. Igls calzers eran savens er surtratgs cun gottas dalla vart giusot dalla sola. Chegl eran gottas spezialas tgi ins numnava capaneghels. Atgnamaintg en pled tudestg tgi niva digls pleds «Kappe» e «Nägel». Damais gottas tgi vevan se scu ena testa. La funcziun da chellas gottas tgi stavan or en po tar la sola era er da dar daple pe agl om ed alloura er da schinigier en tant la sola. Uscheia era chella pi cuzzevla. Cura tgi en om passava alloura ena veia da sulada cun aint igls sies calzers cun capaneghels tunava chegl impressiunont. Ed erigl forsa anc stgeir davigl sbrenzlas digl contact dallas gottas cun la crappa. Sulada dattigl anc, ma calzers cun capaneghels strousch ple.

Oz è en de brintino

An connex cun l’ora dattigl er bleras belas expressiuns tgi nivan duvradas savens. Pertge l’ora era en accumpagneder da mintga de ainten la veta digl pour ed er decisiva per igl sies luvrar. Chegl è oz betg ple tant igl cass. Anc oz è l’ora bagn en tema actual, pero pitost per organisar igl taimp liber. Ea, igls pours vardan er oz sen la prognosa per far fagn. Ma cun las ventilaziuns da fagn e la spertezza dallas maschinas è l’ora betg schi decisiva. U pitost a curta vista. Uscheia èn er ias a perder blers pleds. E dallas generaziuns giovnas son ple angal tge tgi vot p. ex. deir «brintino». Da santeir era chel pled pitost ainten la construcziun «oz è en de brintino». Chegl è managea en de pitost freid e da brainta e magari criev. Igl pled «brintino» vign cleramaintg dalla brainta. Damais en de tgi è domino dalla brainta. Chegl èn deis tgi vagn pitost igl aton tard ed igl anviern. Tiers la brainta ègl damais malampernevel schout ed i pluschigna, masditga u sbeischa levign or dalla brainta. Atgnamaintg en de per star aint sot. En de tgi fò mianc plascheir dad eir or a daviert. Anc manc ancunaschaint saro er en oter pled tgi ò da far cun l’ora. Schi gl’è sen neir treid’ora e chegl an furma pi ferma, alloura ins santiva e sainta per furtegna er anc oz a deir «ossa vignigl la baloua». Chegl vot deir tgi vigna da plover u er neiver mecta ferm. An furma dad ena malora mecta ferma. Savens ins scheva chegl schi geva en ferm vent davantor e niva da plover u da neiver an moda da tampesta.