Igl avegnir dalla carstgaunadad

da Theo Candinas

Dapi ch’ils emprems carstgauns han supponiu che la tiara semovi e che las steilas seigien buca fitgadas immoviblas en lur cavas han els clamau: «Nus ballantschein, nus semovin.»

Quei ei stau in spitachel plascheivel e dramatic da veser co la humanitad sedivida en sesezza en dus camps irremediablamein inimitgs – ils ins mirond viers il horitont dian en plein cardientscha da neofits cun entusiassem: «Gie, nus s’avanzein.» – Ils auters repetan obstinadamein, senza gnanc midar lur plaz: «Na,na, nuot semida, nus gnanc semuentein.»

Quels cheu, ils immobils han che maunca la pissiun, mo els han per els il senn cumin senza il mender sforz, tochen in cert grad era la morala e la religiun. Nuot para dad esser semuentau dapi ch’il carstgaun transmetta la memoria dil vargau, las ondulaziuns dil terren, ni las fuormas dalla veta, era buc il scheni ni la buontad. En num dil ruaus, en num da quei ch’ei cheu dapi adina, el num digl uorden stabil e sacrosanct, eis ei scumandau alla tiara da semover. La puntera va senza mira sin ina mar senza riva.

Denton, sedestadai entras il schul dil bastiment ha l’autra mesadad dils passagiers dil mund bandunau quei plaz ruasseivel nua ch’ins raquenta en in marighel adina las medemas historias da pli baul. Pusai encunter las spundas dil bastiment damondan els las undas fraccassontas digl ocean nua ch’els vegnien a riva. Els sentan quei parfum special e gaudan la musica dils vents che sebattan leuora sin la vasta mar. E tuttina resta era per els individualmein il medem, da sentir, veser ed udir tut quei che succeda d’in pol a l’auter nunmideivel. La canera dallas undas, las schlaffadas dil vent da mar en fatscha. La tarlischur dil tschiel, la vastadad immensa dalla mar, tut quei seligia e survegn in auter senn. Igl univers incoherent e marvel ha era ina cunterfatscha da moviment.

Igl ei evident ch’il mund el stan actual ei il resultat d’in moviment. Quei muossa en liung e lad: la historia naturala, la historia, la geografia, l’archeologia e la morfologia. Igl ei buca mo tochen al psichissem il pli elevau che nus renconuschin che l’olma humana, era ella occupescha ina plazza definida perfetgamein en l’ascensiun graduala dil vivent viers ina cunscienzia. Per consequenza ha era ella stuiu (d’ina moda ni l’autra) parer en favur dalla mobilitad generala dil mund. Quella genesa progressiva egl univers ston tut quels che miran en fatscha alla realitad renconuscher senz’auter. Malgrad ch’ils adversaris che s’agiteschan aunc en in mund imaginau, dian ils neofits: Il cosmos ei semuentaus entiramein e buca mo local. Mo semuenta el aunc? Cheu entscheiva la questiun viva ed ardenta da l’evoluziun. En quei connex fuss ei era indicau da far ina cuorta reflexiun davart il progress:

Il progress ei buca quei ch’il vulgar crei, e buca quei ch’el s’irritescha da mai veser a serealisar. Il progress ei buca la migeivladad, ni da sesentir bein ed era buca la pasch. El ei era buca la ruasseivladad ni directamein la vertid. Essenzialmein ei il progress ina forza, la pli prigulusa forza. Ella ei la cunscienzia da tut quei ch’ei e da tut quei ch’ei pusseivel. Ins stuess buca s’irritar pervia da mintga indignaziun e surveser ils pregiudezis? Ins sto perquei dir, essend ch’ei setracta dalla verdad: Esser dapli vul surtut dir saver dapli.

Aschia s’explichescha la misteriusa attracziun che meina il carstgaun, malgrad las decepziuns e condemnaziuns a priori, alla scienzia sco fontauna dalla veta. Pli ferm che mintga terrada e che tut las tschatschras nunveras ein, vein nus en nus igl instinct ch’animescha e di che per esser fideivels all’existenza stuein nus adina saver dapli. E perquei stuein nus tschercar adina vinavon, era sche nus savein buc exactamein tgei, mo enzatgei che quels che retschercan tochen alla fin ed arrivan alla realiltad vegnan a confirmar.

Ins astga sperar ch’igl ei pusseivel per glieud politica ed auters responsabels d’anflar sin quella via ina confirmaziun seriusa en la cardientscha dil progress.