Sal be schi fa dabsögn

DAD ANNATINA FILLI / ANR

Il cumün da Scuol fa adöver dal sal be punctualmaing ed in lös neuralgics. Lung las vias da spassegiar e las sendas vain sternü resgüm. Daspö l’on 1956 vain fat adöver da sal per rumir pro tschertas cundiziuns da l’ora dürant l’inviern las vias. In Svizra cun sia rait da vias naziunalas, chantunalas e cumünalas d’üna lunghezza da bundant 71 000 kilometers as douvra in media pro on passa 500 000 tonnas. Tuot quist sal vain explotà illas Salinas svizras dal Rain cun sez a Pratteln i’l chantun Basilea Champogna. Las vias chantunalas in Engiadina Bassa vegnan rumidas il uschenomnà möd nair cun l’agüd dal sal.

Adöver in tschertas situaziuns

Per la rumida da naiv vain dovrà praticamaing be il clorid da natrium, dimena simpel sal da cuschinar. Quista materia deriva da las salinas da Pratteln e da Bex i’l chantun Vad. Qua as rechattan i’l profuond giaschamaints da sal chi tendschan per tschientiners. Ün cumün chi nu fa grond adöver da sal per rumir las vias es quel da Scuol. «Nus vain la directiva da dovrar sal be in quels cas chi fa propcha dabsögn», disch Arno Kirchen, il manader la l’Uffizi da fabrica cumünal. Uschè vegnan elavurats be singuls lös, lös neuralgics e lös ingio chi dà adüna darcheu glatsch cun quista materia nuschaivla. «Qua cha’l sal nu fa be don a la natüra, dimpersè po eir far don als fabricats, desistina in tuot il cumün vegl da büttar sal e pudain cun quai evitar dons da sal vi da las chasas veglias», declera’l. Oter as preschainta la situaziun in cas da plövgia o glatsch: «In quists mumaints faja dabsögn da büttar sal, mà neir na in tuot il cumün.»

Resgüm per las sendas

A Scuol vain rumida la naiv plü svelt pussibel ed avant co chi riva il trafic da lavur a bunura bod. «Cun quist möd rumina naiv frais-cha chi nun es amo malnetta e chi nu cuntegna sal cha’ls autos mainan cun els», uschè Kirchen. Scuol svessa ha duos deponias per la naiv: Üna as rechatta dadour Brentsch e l’otra a Sot Ruinas. «Per la naiv veglia e’l glatsch eschna landervia a chattar per prossem on üna nouva soluziun.» Per na dannagiar la natüra desistan ils respunsabels dal cumün da Scuol da far adöver da sal süllas vias da spassegiar e süllas sendas. «Dürant l’on vain ramassà e miss in sachs illa Resgia Tarasp il resgüm», declera’l, e: «Quist resgüm vain lura sternü süllas sendas e schi fa dabsögn büttaina eir glera fich fina.»

85 pertschient damain accidaints

Tenor l’Eawag, l’Institut per perscrutaziun da l’aua dal Politecnicum Turich, s’haja pudü redüer la quantità da sal sün 10 fin 15 grams pro meter quadrat. Quai grazcha a la tecnologia da cumbinar il sal cun ümidità e da squittar il sal insembel cun aua. Quista metoda es plü efficiainta e spargna sal, staja scrit i’l fögl d’infuormaziun correspundent. Plünavant s’haja pudü observar cha la quantità d’accidaints as redüa, davo cha las vias sun gnüdas elavuradas cun sal, per fin ad 85 pertschient. La contaminaziun da l’ambiaint han observà ils scienziats impustüt a l’ur da las vias. «Ils prüms trais fin quatter meters sun pertocs il plü ferm.» La concentraziun da sal in quellas regiuns restan otas fin aint per la stà. «Temporals intensivs pisseran lura cha la contaminaziun vain schlavada davent», vegna manzunà.