Igl gôt ed igl sies avigneir (1/3)

(pb) Da curt ò la regenza appruo igl plan per igl svilup digl gôt 2018 +. Cun chel stat a disposiziun agl sarvetsch forestal, ma er allas ulteriuras autoritads cantunalas e communalas, ena planisaziun tgi s’orientescha agls resultats e tgi serva ad exequeir las sfidas multifaras ainten la cultivaziun digl gôt. Scu sa preschainta chel per igl Grischun central/Moesano? Chest plan da svilup digl gôt inventarisescha d’ena vart la situaziun dad oz ed alloura an tge direcziun tgi igl gôt duess eir agl avigneir. Aglmanc a curta ed a media vista. A lunga vista sa lascha chegl betg anc preveir schi bagn. I dat divers factours tgi cuntignan segns da dumonda. Egn da chel è franc igl clima.

Igl gôt ò er differentas funcziuns. La principala è chella da protecziun. Sainza igl gôt fissan las regiuns muntagnardas betg abitablas. Lavegnas, bovas ed erosiun periclitessan schibagn igls abitadis sezs, igl funsal scu er las veias tgi magnan tar las vischnancas e sur igls pass. Uscheia survign chel aspect, chel da schurmetg, ena muntada prioritara. E tgi la funcziun da schurmetg è schi impurtanta ans on las davosas emdas musso da maniera mecta impressiunonta. Dessigl betg igl gôt fissigl betg dad imaginar tge tgi capitess tot ainten las nossas regiuns.

Gl’è er uscheia tgi la gronda part digl gôt è gôt da schurmetg. Chegl vala er per Surmeir noua tgi an Val Alvra ò 63% dalla surfatscha digl gôt tgi è gôt da schurmetg, a Planeiras èn chegl 64% e Surses 58%.

Igl gôt da schurmetg ins qualifitgescha an treis differents tips: Igl tip A cun grond risc, tip B cun pitschen risc e tip C cun en pitschen risc ed ena funcziun da protecziun indirecta. Ainten Val Alvra sa repartan chels treis tips cun circa mintgamai ena terza. A Planeiras èn 51% tip A, 17% tip B e 32% tip C. Per Surses valan 42% tip A, 10% tip B e 48% tip C.

La regiuvinaziun scu punct central

En gôt da schurmetg so angal adempleir la sia funcziun schi el è er sang. E sang vot deir tgi seian betg mengia bleras plantas viglias e setgas, mabagn tgi seian bleras plantas giovnas. Per tgi igl gôt saptga adempleir la sia funcziun da protecziun da maniera persistenta.

Practicamaintg per igls responsabels forestals vot chegl deir da schluccar gôts mengia spess e dar gleisch per tgi possan crescher siva plantas giovnas. Chegl vign er gio fatg onns ed onns. Tiers la regiuvinaziun digl gôt scu tala totga er da promover plantas tgi anritgeschan la diversitad digl gôt. Tar chellas totga igl ivez ed alloura la poma-tgora scu egna dallas pi impurtantas plantas sot igl gôt da pegn subalpin. Maseiras per promover la regiuvinaziun dattigl diversas. Egna è dad implantar chellas plantas scu igl ivez e la poma-tgora e da schurmager alloura ellas cun far seivs anturn. Igl prievel è tgi las plantas giovnas vignan magledas dalla selvaschigna. Da vart dalla Selva ed otras organisaziuns forestalas vign er pretendia gio ossa dad onns da redutgier la populaziun dalla selvaschigna. Igl success è anfignen ossa betg cuntantevel.

Ena maseira tgi geida er da mantigneir igl gôt per la sia funcziun principala è er la zavrada da gôt e pastgira. Chella è quasi realisada a fegn. Per la Val Alvra è la part tgi vign pasculada aint igl gôt da schurmetg 10%, per Planeiras 21% e per Surses 10%.

Li da recreaziun

Igl gôt ò er ena rolla impurtanta da recreaziun. E chegl ainten las pi diversas furmas: spassager, eir cun velo, jogging, vitaparcours, rimnar bulias e fletom, eir cun gianellas, turas da skis digl gôt orase e perfign la tgatscha totga ensacu er tar la recreaziun. Atgnamaintg sa mordan betg la funcziun da schurmetg e chella da recreaziun. Schinavant tgi chels tgi fon recreaziun fon betg donns mechanics ve dallas plantas. Ossa, en problem dattigl tuttegna cun igl gôt e la recreaziun. Igl gôt è spazi da veiver per tants animals pi pitschens e pi gronds. Igl gôt è per els betg angal li noua tgi els veivan e cattan per part lour vivonda, mabagn er igl li noua tgi els tschertgan e cattan (?) quietezza. E chella quietezza n’è betg adegna garanteida: Cura tgi chels tgi tschertgan recreaziun u fon sport an en domber sur las maseiras usitadas davainta chegl en problem. Uscheia ins ò igls davos onns stuia reglar en tant igl diever digl gôt per chels tgi tschertgan recreaziun. Sur igl forestalesser ed igls cumegns ins ò stuia neir tar schliaziuns tgi montan en cumpromiss. I vo alla finala per betg scumandar tot, ma da l’oter mang da stgaffeir relaziuns tgi igls animals selvadis son veiver ainten chel antier ecosistem e ston betg bandunar el per cattar lour cundiziuns da veiver. Reglar igl diever vot p. ex. deir da canalisar tschertas activitads. Uscheia da tigneir igls velocipedists sen las veias e sendas fixadas, da marcar las rutas per viandants cun gianellas, da fixar zonas per igls parasguladers, da stgaffeir zonas da pôss per igls animals selvadis durant igl anviern ed anc bler oter. Ins ò er farmo per gronda part las veias da gôt per igl traffic da tot gener. Divers gôts èn er nias declaros scu reservats. Seia chegl per igl schurmetg da tscherts animals scu p. ex. igl cot da toss u seia chegl ansomma scu gôt noua tgi dat durant en tschert taimp nignas activitads forestalas.