Romontsch era sil scalem superiur a Domat

da Martin Cabalzar

Cun l’introducziun dallas «classas bilinguas» ella scola primara da Tuma Platta ha Domat fatg 2013 in pass decisiv per garantir era vinavon l’instrucziun romontscha. Proximamein vegn il cussegl da vischnaunca a discutar davart in concept per garantir la cuntinuitad dall’instrucziun romontscha era sil scalem superiur. Igl onn da scola 2013/14 ha Domat dau l’entschatta cun installar ina classa bilingua cun instrucziun immersiva da tudestg e romontsch en la scola primara Tuma Platta. Sin fundament dallas annunzias inoltradas ha Domat saviu menar ils onns suandonts mintgamai duas partiziuns bilinguas ella scoletta sco era ina classa bilingua per annada alla scola primara da Domat. Actualmein frequentan buca meins che 27 scolarets ina dallas duas partiziuns dalla scoletta a Domat. Plinavon frequentan 17 l’emprema, 13 la secunda, 11 la tiarza, 18 la quarta, 18 la tschunavla e 12 la sisavla classa primara bilingua romontsch/tudestg. All’entschatta dil proxim onn da scola vegnan ils emprems scolars dallas classas bilinguas ad entrar el scalem superiur, aschia ch’il concept vertent sto vegnir cumpletaus.

In concept cul 
scalem superiur

Sin fundament dallas differentas purschidas e pusseivladads sa la cuntinuitad cun ina classa bilingua buca vegnir garantida pli. Il motiv principal ei ch’ina part dils scolars frequenta suenter la sisavla classa u il gimnasi inferiur ni las scolas da talents. Quei effectuescha ch’il pign diember da scolars d’ina classa bilingua vegn aunc reducius supplementarmein. Ils scolars restonts vegnan allura reparti sin las classas realas e secundaras ed ultra da quei vegnan singuls roms purschi sco model da nivel, quei ch’effectuescha ultra da quei ina reducziun dallas singulas gruppas. Risguardond quella nova situaziun da partenza ha ei setractau da porscher ina purschida aschi attractiva sco pusseivla per ils scolars restonts.

Tenor la tabla da lecziuns dil Plan d’instrucziun 21 sto il rom facultativ romontsch era vegnir purschius vinavon cun treis lecziuns ad jamna e quei independentamain dil diember da scolars. Ei sa denton era vegnir purschiu mo duas lecziuns ad jamna cun l’opziun da frequentar in’jamna cumpacta en la regiun linguistica corrispundenta. La scola da Domat preferescha la davosa varianta e vegn a persequitar vinavon quella. Era tiel rom facultativ «franzos» vegn praticau il medem.

Plinavon duein las scolaras ed ils scolars che sortan dalla classa bilingua haver la pusseivladad da frequentar duront l’emprema e secunda classa dil scalem superiur treis lecziuns jamnilas els dus roms historia e geografia. Quellas lecziuns vegnan dadas en ina sort «immersiun parziala». Quei vul dir ch’ils anteriurs scolars dalla classa bilingua primara frequentan quell’instrucziun romontscha duront ch’ils auters scolars frequentan quels roms en tudestg.

Purschida individuala 
ella tiarza superiura

Ella tiarza superiura duei l’instrucziun da romontsch vegnir purschida a moda individuala. Per dar triev il meglier pusseivel als basegns dils scolars pertuccai han ins priu en mira treis variantas:

– frequentar la purschida da romontsch sco rom facultativ cun duas lecziuns jamnilas ed in’jamna facultativa cumpacta en ina regiun romontscha

– frequentar ils roms geografia ed historia en lungatg romontsch el senn d’ina immersiun parziala

– cumbinar las variantas 1 e 2: Visitar ils dus roms geografia ed historia en lungatg romontsch el senn d’ina immersiun parziala sco era l’instrucziun el lungatg facultativ romontsch el senn d’ina immersiun parziala, sco era instrucziun el rom facultativ romontsch (duas lecziuns jammnilas ed in’jamna cumpacta).

La purschida ei denton ligionta era per ils dus emprems onns sil scalem superiur. Premissa per saver realisar l’immersiun parziala els roms geografia ed historia ei l’annunzia da minum tschun scolaras ni scolars.

Effects organisatorics e finanzials

Sco quei che la suprastonza communala scriva el messadi per mauns dil parlament communal dependan ils effects organisatorics e finanzials dalla purschida bilingua sil scalem superiur dil diember effectiv dallas annunzias per las purschidas corrispundentas. Ferton ch’il rom facultativ romontsch sco lungatg sto vegnir purschius independentamein dil diember da scolars dependa la realisaziun dall’immersiun parziala els roms historia e geografia dil diember effectiv dils scolars che s’annunzian. Sche meins che tschun scolars s’annunzian per quella purschida vegn ella buca realisada ed ins drova persuenter neginas lecziuns supplementaras. Han denton tschun ni dapli scolars interess d’ina tala purschida pretenda quei dapli lecziuns resp. in augment dalla dotaziun da plazzas sil scalem superiur. Per igl onn da scola 2019/20 dess quei maximal quater lecziuns, naven digl onn da scola 2020/21 otg lecziuns. Previu ei che duas persunas d’instrucziun ch’ein gia engaschadas sil scalem superiur surprendessen quei pensum supplementar. Las expensas supplementaras per mieds didactics en rumantsch grischun ein mudestas.

Ils proxims pass

Per ch’il concept presentau sappi ir en vigur drova ei in’adattaziun dalla lescha communala da scola e scoletta. Il cussegl da scola ha approbau unanimamein ed integralmein il concept presentau, la suprastonza communala ha fatg il medem, cun in pèr pintgas remarcas. Il cussegl da vischnaunca vegn a tractar il messadi en sia sesida dils 2 da fevrer. Sia decisiun ei suttamessa al referendum facultativ. La decisiun sto la finala lu aunc vegnir sancziunada dil departament d’educaziun, cultura ed ambient. El medem mument vegnan ils geniturs da scolaras e scolars che frequentan actualmein la sisavla classa bilingua informai davart la purschida sil scalem superiur ed els vegnan supplicai d’annunziar lur affons per la purschida corrispundenta. Ord optica romontscha eis ei da beneventar sche biars fan diever da quella offerta.