Scu surveiva en utschel da 20 g igl anviern?

(pb) La sbrenzligna è en utschel fitg deraso tgi dat an 51 diversas sorts. Diversas sorts cunaschainsa er tar nous ed ellas restan er a cò sur anviern. Quasi mintga de vasainsa ellas er sen la tgaglia davant tgesa u dasper igl uigl. La sparanzigna è egna da chellas.Ella peisa gist angal 20 g. E surveiva igl anviern sainza problems. La sparanzigna veiva atgnamaintg aint igl gôt. Seia chegl gôt da figlia u gôt da guglia ed er masdos. Ma ella vign er, zont igl anviern, manevel agls abitadis digls carstgangs, ma er lò noua tgi creschan plantas. Ella dovra las plantas schibagn per igl sies nutrimaint scu er per far igl sies nia. Igl nutrimaint èn insects, zont la stad. Seia chegl igls insects sezs, lour larvas u er igls ovs. Ma dasperas maglia ella er sems, garnitschs e nuschels da tottas sorts. Glez alloura zont igl anviern. Las plantas èn pero er igl li noua tgi la sparanzigna metta igl sies couat. Seia chegl ainten rosnas digl petgalenn u otras tgi ella catta ve dallas plantas.

Pavlar, ea, ma fiss er cò betg basigns

Chegl tgi vala per igls animals selvadis dad ungla fessa vala atgnamaintg er per igls utschels. Chels tgi stattan sur anviern cò tar nous, chels cattan cò er chellas cundiziuns da veiver tgi els dovran. Ed els cattan schibagn vivonda ed els èn er bungs da sa percuder digl freid.

Ma ins so betg evitar tgi igls utschels vignan pavlos. Mengia gronda è la cumpassiun digls carstgangs anvers chel utschelet. E mengia gronda è la tentaziun, giond ainten buteia stat gist lò davant igl isch en satget cun culas cun pavel aposta per las sbrenzlignas. Culas tgi ins so pender ve dad en rom dalla tgaglia dasper tgesa u er ve dalla caspretta tgi vagn preparo. Chellas culas cuntignan en masditg da gras animalic, sems, garnitschs e nouschs. Damais nutrimaint cun blera energeia tgi corva igls basigns digls utschels. Ins sò alloura contemplar els or da fanestra scu tgi sa pendan cun grond anschign ve dalla cula e peclan cun lour pecal ferm or dalla cula tgi è ainten ena reit da plastic.

Ena differenza ègl tuttegna tranter pavlar las sparanzignas ed igls animals dad ungla fessa. Igl tschervs e capriols on, gist scu chest onn, dad eir gliunsch tras la neiv’ota e dovran bler’energeia. Agls utschels fon las navaglias betg or bler. Els sgolan gio da planta tar planta. Per els è chegl en muvimaint an chel senn «normal» tgi els fon sainza gronda fadeia. Ed els on gio nutrimaint avonda.

È igl freid en problem?

Er schi da vart digl pavel è igl anviern betg en problem per las sparanzignas e las otras sbrenzlignas, schi è igl anviern tuttegna en taimp fitg deir. Igl problem è igl freid. E vessigl da dar periodas pi lungas cun temperaturas fitg bassas schi èn er tar els las sperditas grondas. Zont tar igls animals giovens. Ed er cò dattigl la selecziun naturala tgi igls ferms surveivan ed igls debels vignan betg tras igl anviern. Chegl zont schi gl’è tiers igl freid anc bletsch antras beischa e navems.

Ma er cò ò la nateira previa tgi igls utschels èn anc bungs da surveiver. E chegl cun diversas strategias. Scu er igls oters animals tgi passaintan igl anviern ainten regiuns alpinas fon er las sparanzignas durant l’oter taimp reservas da grass sot la pel tgi ellas nizegian, cun igl corp saveir midar anturn chellas an energeia ed uscheia dar tgod. Er schi ellas peisan angal ca. 20 g ed on damais en corp fitg pitschen vign chel schurmagea antras en plemadi spezial per igl anviern. Schi igl vistgia extern tgi vasagn adegna è dalla calour annò ple u manc madem da stad e d’anviern schi dattigl ena gronda differenza digl plemadi sotaint tgi è bler pi fegn e resistent cunter freid e bletsch. La nateira è agl cass da realisar er maseiras da schurmetg aint igl pitschen.

Las sparanzignas sa schurmegian er tant scu pussebel digl freid e digl vent. Chegl vot deir tgi ellas stattan an lis schurmageas e da notg von ellas er ainten rosnas dallas plantas.

La strategia da differents utschels da star ansemen da notg cattainsa er tar diversas sort sbrenzlignas. Ellas furman cuminanzas per durmeir dad anfignen ena tozza exemplars. An chestas gruppas stattan els ansemen e dattan schibagn tgod scu er schurmetg l’egn l’oter.