Er igl onn current marscha ensatge

Da Peder antona Baltermia

Ainten egna dallas davosas nomras dalla Pagina vainsa preschento igls projects principals tgi las instituziuns politicas on durant igl 2019. Oz lainsa tradeir noua tgi las uniuns e societads regiunalas mettan lour prioritads. Ena survista. Schi discurrign dad uniuns e societads regiunalas, alloura managiainsa chellas tgi uneschan l’antiera regiun da Surmeir. Da chellas dattigl diversas e tgi tanschan dall’economia anfignen tar la cultura. Chegl èn per part er societads acziunaras tgi on muntada regiunala. Er chellas fon all’antschatta dad en onn nov ena bilantscha digl onn passo e fixeschan igl program digl onn current. Nous lagn er far chegl curtamaintg ansemen cun ellas.

Gran Alpin – ena uniun cantunala

Gran Alpin è ena societad tgi è neida fundada igl 1987 Casti. Cun commembers angal dalla Regiun Alvra. Iniziant e motor è sto durant onns Hans Caspar Trepp. Accumpagneder scientific è sto blers onns ed è anc oz Peer Schilperoord dad Alvagni.

Oz è Gran Alpin davantada ena societad cantunala cun pours commembers dallas suandontas regiuns: Alvra/Surses, Tumliastga/Mantogna, Schons, Nagiadegna, Val Müstair, Puschlav, Purtenza e Surselva.

En segn tgi Gran Alpin è sa davert è er tgi scu successour da Simon Willi è ossa igl amprem president betg surmiran alla testa dalla societad an la persunga dad Aldo Arpagaus da Cumbel. La regiun Alvra/Surses vign represchentada ainten suprastanza dad Andri Baltermia da Salouf.

Uniun purila Alvra

Ella ò antschet igl onn passo, siva digl giubileum da 100 onns, en nov tschentaner. E chegl cun en nov president, Gion-Franzestg Schaniel da Tinizong. Tenor el vignigl a dar en onn aint igl current normal. Chegl vot deir cun l’organisaziun dall’excursiun digls utschels cun ansolver da pours da glindesde Tschuntgesmas, igls 10 da zarcladour. Igl li è betg anc fixo. An dumonda èn Beiva e Lantsch. Er dalla parteida e chegl scu organisatour principal èn igls pours tar la Tundeida tgi è er igl 2019 la sagonda sonda d’otgover.

Chest onn è er puspe en’exposiziun da biestga dall’antiera regiun. Chella ò li a Lantsch igl avregl.

Parc Ela

L’uniun Parc Ela è s’etableida ainten la regiun scu organisaziun economic-turistic-culturala. Igl tema central digl 2019 vign ad esser la musica. En tema tgi sa teira sur dus onns e varo igl sies punct culminont pir igl 2020 cun ena festa da musica e cant per l’antiera regiun. «Cant e musica on ena ferma e lunga tradiziun aint igl territori digl Parc Ela e dattan er ena ferma colliaziun tranter igls abitants. Chegl è ena tgossa tgi interessescha ferm er igls noss giasts. Chegl è sto per nous muteiv avonda da metter chella tematica eneda agl center», ò managea Dieter Müller, igl magnafatschenta digl Parc Ela. Uscheia ins viglia propa eir en po a fons cun chel tema. En tema tgi vo er sur las generaziuns.

Tar las occurrenzas regularas tgi igl Parc Ela è er participo totgan er igl 2019 puspe l’excursiun d’utschels da glindesde Tschuntgesmas, la festa dalla crappa igls 7 d’avost a Beiva è la Tundeida igl otgover a Savognin.

Ord vista structurala vei Müller scu egn digls temas principals durant igl onn igls sfozrs generals da stgaffeir ainten la regiun digl parc ena suletta organisaziun turistica.

Ovras electricas martgea da Turitg

Igl cantun Grischun fò serious, schi bagn cun en po retard, cun las avas restantas dallas ovras hidraulicas. Chegl vala er per igl ewz e la Gelgia sot igl lai da Marmorera. Ena caverna da dotaziun duess far pussebel chegl: Las lavours on antschet igl davos fanadour 2018 ed alla fegn otgover 2019 saron ellas a fegn. Chegl tgi vign fatg davent è da construeir ena caverna per saveir dotar l’ava restanta. Chella ò alla fegn ena grondezza da 1300 m³. L’ava vign pigleida davent avant la svidera da fons ainten la caverna, lò perda ella la pressiun cun passar en ventil e so neir surdada e dotada da maniera mievla alla Gelgia.

Igl material tgi vign or dalla caverna vign dulzo ad ot segl plazzal dasperas la veia cun ena crana gronda. Damais vignigl or 1300 m³ material tgi stò neir mano davent. Noua tgi igl material vign mano è ena variabla ainten la calculaziun e dependa digl cuntign natural digl asbest ainten la crepla. Ò chel ena concentraziun mecta ota stò igl material neir mess sen ena deponia speziala.

Er tot igl material e las maschinas tgi ins dovra per la construcziun dalla caverna vign laschea giu chels ca. 25 m cun la crana.

I vign er saglianto.Las sagliantandas vignan mintgamai annunztgeidas cun igl corn d’alarm. Igl amprem cun en tung lung 2–3 minutas avant. Ed alloura treis gedas curt gist avant la detonaziun. Per igl ewz è igl indrez dalla dotaziun per l’ava restanta er ena pulita investiziun. Tenor las calculaziuns actualas ins è tar ca. 2,5 milliuns.

Savognin Pendicularas SA

Schibagn tgi la concessiun dalla soptgera spirescha pir igls 31 da schaner 2024 ò la Pendicularas Savognin SA decidia da ramplazzar la soptgera da quatter gio igl onn proxim. Cun chegl duess neir promovia igl turissem an Surses. Igls costs per igl ramplazzamaint dalla soptgera da Savognin a Tigignas, tgi era neida erigeida igl onn 1987, montan a radond 10 milliuns francs. La soptgera existenta vign ramplazzada antras ena telecabina nova da 10. La telecabina serva scu antrada aint igl territori da skis e da viandar da Savognin ed è cotras impurtanta per la regiun da vacanzas Surses. Cun la telecabina nova vign igl transport aint igl territori da skis e da viandar bler pi fidevel e pi confortabel tgi cun la soptgera. La telecabina nova duess neir messa an funcziun per la staschung d’anviern 2019/20.

Essend tgi igl taimp da construcziun è gio uscheia en po strètg è la staschung d’anviern gio a fegn igl davos da mars.

Origen

Igl Festival Cultural Origen è en’organisaziun culturala cun tottaveia er aspects turistics ed economics. E chegl per l’antiera regiun da Surmeir.

Ossa cun las novas localitads a Riom ainten la clavadeira ed ainten la tor sen Gelgia dattigl betg angal en program da stad, mabagn er en program d’anviern. Cun chel ins è gio cumplettamaintg vedlonder. Igl mument vign purschia cun «Alexei» en teater musical sur digl davos fegl digl zar. «I’m not scared» è ena preschentaziun da solt cun solists digl teater Marlinsky.

Malancuneia è ena tematica tgi sa teira tras ple u manc tot las canzungs popularas rumantschas. Giovanni Netzer sa deditgescha a chella tematica cun divers concerts ainten la tor sen Gelgia.

Igl program d’anviern fetta anturn Pasca cun la «Grosse Vesper» da Rachmaninov ainten la tor sen Gelgia. Igl program da stad 2019 è anc betg ancunaschaint aint igl detagl.

Uffezi da construcziun bassa

Igl Uffezi da construcziun bassa digl cantun Grischun vign er durant igl 2019 ad influenzar igl traffic tar la nossa regiun. Anavant von las lavours ve dalla veia da Gelgia allas Bovas da Rona. Lavours tgi èn tecnicamaintg difficilas per far tigneir la veia ainten chesta costera relativamaintg bletscha e tgi è adegna an muvimaint.

Schinavant tgi recurs antardan betg l’antschatta dallas lavours duessigl er dar ena schliaziun tecnica tras la strètga digls Mulegns. Nign dubi tgi la situaziun da traffic tras igls Mulegns è egna dallas mendras dallas vischnancas digl Grischun. E gio 20 onns ins discutescha anve ed annò per ena schliaziun. E chegl dad ena varianta maximala cun en tunnel anfignen tar ena minimala. Tar la varianta tgi vess da neir realisada cun antschever la stad 2019 sa tractigl dad ena varianta fitg mievla. Cun piglier davent ena part dalla «tges’alva» vers nord vign la veia schlargeda en tant e pussibilitescha zont agl traffic grev en migler passagi. Per la vischnanca scu tala ed igls sies abitants sa migliurescha betg bler. Ins survign bagn en nov passape tgi vign da nov tranter la «tges’alva» ed igl Ragn da Faller, ma las emissiuns da canera ed aria tschoffa restan scu anfignen ossa. I resta ena strètga e lò è la veia er teissa, uscheia tgi igl traffic giaro anavant plang.

Veiadafier Alvra

Er la Retica vign a giuier ena rolla economica, turistica e da traffic durant igl 2019. Igl nov tunnel parallel tras igl Alvra è gio perfuro. Igls davos treis onns dalla perfuraziun èn nias perfuros dalla vart da Spinas daples meters perchegl tgi gl’era pi simpel da perfurar. Dalla vart da Preda è sto per en po pi pretensious da perfurar. Sen en tratg da 20–30 meters è igl crap nia schalo sen minus 15 grads per ansomma saveir perfurar chel. Igl material era bler mengia lom per luvrar cun igls tgavateras. All’antschatta ins perfurava per de tranter otg e diesch meters. Igl tunnel Alvra II è ple u manc an ena lengia, cun dus excepziuns, da tottas dus varts all’antschatta, noua tg’ins ò gia da far mintgamai ena pitschna stierta.

Las lavours von ossa anavant per tgi ins saptga surdar agl traffic igl nov tunnel scu previa igl onn 2021.

La Veiadafier Alvra è er en tema turistic ainten la regiun. E chegl cun igl viaduct Landwasser tgi duess davantar ensatge scu en center turistic digl Grischun. Igl cantun e la confederaziun sustignan igl project finanzialmaintg e las organisaziuns turisticas ansemen cun igls cumegns pertutgias e la Regiun Alvra èn vedlonder dad elaborar detagls.