Ün quartet da Zernez – ils quatter Duris

Uossa ch’eu n’ha let ultimaming da la mort da Duri Bezzola da Zernez m’es gnü tuot darcheu adimmaint. Cur ch’eu eira ün mat aint a Runatsch, schi d’eiran nus in quatter Duris a Zernez. Quai nun es fich bler, mo quai es avuonda per far ün ravuogl, per trar adimmaint ün a tschel cha eschan schentschs, per salüdar da bun ami: Chau schentsch, bun di e buna not schentsch!

Duri Schöpf

Sch’êu tuornaiva la saira aint da Runatsch, schi Duri Schöpf d’eira forsa là davant porta sül s-chalin ch’el fümaiva la püppa conversand cun vaschins. La davomezdi d’eira’l güsta ch’el mettaiva seis chavagl aint sura: El daiva adüna pled: «Ö Duri, vast darcheu a scoula, nu sast amo tuot?» Quai d’eiran be pitschens böts chi’s daiva, mo quai d’eira bel, quai d’eira bod sco in üna famiglia. Duri Schöpf eira uschè dvantà meis ami.

Da stà la dumengia capitaiva ch’el cun seis cumpogns giovessan a burellas. I giovaivan davo las vias. Il prüm traiva ün il bochin, e quel rivaiva d’alch varts in üna chünetta. Lura gnivan ils duos partits cullas burellas. Mo quai d’eira blerun plü difficil da giovar co in ün dret gö da bochas glisch e cun girels. Duri Schöpf d’eira paschiunà pellas bochas. Quai daiva mincha jà discussiuns, suvent eira da masürar magara cun duos fastüts quala bocha chi fess il püt.

Ün’otra jada n’haja vis a Duri Schöpf la daman mamvagl aint il prümaran da Clüs. El vain da quinan culla fotsch in man, admira il tschêl serain, admira sia val cullas muntognas e güzza lura sia fotsch. Eu sun ün bun toc survart e giond inavant dod eu las fotschigliadas regularas ill’erba cregna da ruschè.

Duri Grass

Chi vain là sü da Curtins cun char e chavagl? Quai es schentsch Duri Grass. Il chavagl va al trot. Duri sta in pè sül char e tegn’in man las mustrinas. Eu til inscuntr aint a Lingin. Il chavagl va darcheu al trot. Duri am salüda dozond il man cun ün surrier sün sia fatscha: «Ö Duri, ingio via?» «Mo bap es sün Üert ch’el seja, eu vegn sü a far oura chanvà. N’ha miss il velo là via a sumbriva.»

El va aint a Prazet, aint in prümaran. El ha grond tschoffen dal prümaran cha seis antenat da sü Viel, Galas Salvet, ha fat fabrichar al principi dal vainchavel tschientiner. Duri as disch: Scha meis figl gniss ün di a far da paur, schi quia in Prazet as pudessa metter ad ir üna bella pauraria cun stalla moderna e chasa per star. Prazet, quai es ün lö da furtüna. Quia as doda a clomar il cuc, quia giubileschan las lodolas, da not as doda minchatant il clom da la tschuetta. Quia as viva.

La saira tuorna’l inoura Duri. El tuorna cun dua charra d’fain, cun dua bella, gronda charra da nouv pons, e cur ch’el riva aint a Röven, schi la glieud guarda davo. Id es ün bel purtret, quist paur giuven, giagliard sülla chargia sezzà sper il prassuoir, quist chavagl chi tenda tuot sia musculatura per trar las duos chargias.

Amo ün chapitel: Duri Grass nun es stat memma nöbel ne memma bel per surtour dal cumün dad ir cullas immundizchas. Quella lavur ha’l fat bain ed inandret bler ons. Pel muond dschaivan ils Latins mundus, mo mundus voul dir a listess temp eir net, pür, nettià. Ils paurs da Zernez giaivan a muondar lur prà, a tour oura crappa e fruos-chas. Quai chi’d es malnet, malmuond, in-mund-izchas quai giaiva Duri Grass cun tuot, ed eu pens cha l’inter cumün da Zernez til ha savü grà e grazcha per seis ingaschamaint.

Duri Bezzola

Il prüm traget da sia vita es stat ün truoi nosch e stip: Cun be 12 ons perda’l a seis bap, a Stasius Bezzola. Cur ch’el es a la scoula chantunala ch’el fa commerzi til assaglia üna greiva malatia, la paralisa infantila. Mo Duri Bezzola as dosta. El voul viver. El voul eir giodair sia vita. Id es üna daman da muntschüt, da tschiera bassa, tuot es somber e grisch. Mo guarda, i cumparan tras la tschiera fingià flachs blaus dal tschêl, ed üna ura plü tard las tschieras s’han disfattas e’l tschêl es limpid serain, üna bellezza chi’s pudess be güvlar. Uschè esa stat pro Duri Bezzola. El ha gnü la voluntà, l’energia, la grazcha da vendscher, da survendscher las difficultats. Pür cha’ls meidis nu til daivan dafatta bricha buna chapara per seis avegnir, mo’ls meidis nu savaivan cun chi ch’els vessan da chefar.

Duri Bezzola, fingià dad uffant, vaiva il sömmi da dvantar paur. Paur quella jà amo a la veglia. Che bel: Quistas vachunas rantadas üna sper tschella cun chadaina vi da la parsepnera. Vidvart la paraid las chavras, là il san da la bescha, là duos bels salvonurs purschels, las giallinas sül maschun, il giat sülla trama, e’l chan in seis cuz. Plü tard gniv’il sömmi d’üna stallada d’muvel, cullas vachas fingià libras chi pon ir intuorn sco chi vöglian, cun üna mundschaduoira moderna o forsa eir cun vachas lattantas. Mo quai es ouramai stat be ün sömmi. Per far da paur nu tendschaivan listess bricha sias forzas. Mo la rouda va intuorn. Bler plü tard es rivà quel di cha seis figl ha dit: Quai cha tü bap nun hast pudü far fetsch eu. Nus fabrichain nossa pauraria our’ in Cul sper l’En. Quai es stat ün dals gronds accumplimaints da la vita da meis schentsch da Via Sura. Quai es stat la recumbensa pel muntschüt grisch e somber da sia giuventüna.

Duri Bezzola nun ha neir ris-chà dad ir a chatscha, mo el es stat ün paschiunà chatschader da chatscha bassa. El vaiva ün chan dressà fich bain e raffinà. Üna jà vezzast a gnir a Duri cun duos leivrunas grischas. Quellas vaiva el clappà aint illa val Urezza.Tschella jà vegn el giò da Val Laschadura cun duos belsl eivrots albs, albs sco la naiv ch’el ha schuppettà sü Stragliavita.

Duri Bezzola staiva uschè bain ch’el ha pudü far gitas culs skis insembel cun cumpogns. Üna jà sü da Val Pülschezza, lura suraint la rain dal vadret e fin sül Piz Sarsura. Tschella jà aint a Buffalora e sü Giuvplan e da Giuvplan via e sül Piz Daint. Quai d’eiran per el culminaziuns da sia vita, gronds regals.

Da mai nu vöglia quintar nöglia oter co üna pitschna scena. Nus giaivan il mais gün ad implantar, mats e mattas, cul magister Burtel. Ün di vaivna implantà da gust, lura fat marenda cun la pulenta e’l tè per tuots e d’eiran là cha faivan la posa. Là be sper nu d’eira ün tschüchun ot chi staiva tuot schlinch. Eu vegn via e prov da rivar sü, mo quai nun es stat uschè difficil. Schi nos magister cumainza a rier dad ot ed exclama: «Guardai a Duri chi exercitescha dad ir sün chanzla!» Tuots chi guardan, tuots chi rian. Eu am schen terribel e sglisch giò da mia chanzla.Duri Gaudenz