«Vusoters mattainsa a mustrign…»

(pb) Ins so betg gist deir tgi igl lungatg seia davanto pi pover. Ma el è sa sviluppo ainten en’otra direcziun, pi tecnica. Uscheia er sa referend sen oters lungatgs scu igl engles. Cotras èn bleras expressiuns tgi eran avant pacs decennis anc fitg currentas betg ple duvradas e tar igls pi giovens er betg ple tgapiblas. I dat chella bela expressiun «tigneir a mustrign» ensatgi. Chegl monta da tigneir sot controlla ensatgi e chegl schi ferm tgi la libertad da chella persunga è restranscheida. Scu bleras otras expressiuns dereiva er chella or dalla cultura purila. Consultond igl vocabulari surmiran Sonder/Grisch digl 1970 cattainsa igl pled «mustrign». E scu declaraziun tudestga cattainsa «Leitseil», «Zügel». Cun chel mustrign ins tigniva a ferm e palava ena manadeira da corna u en tgaval. Chel mustrign saveva esser an furma dad ena soua u ena rerna da tgirom. Giond davantor alla manadeira tigniva la persunga tgi palava ainta mang chest mustrign ed impediva tgi chella possa eir mengia fitg da chella u da l’otra vart. Chella expressiun purila è alloura neida surpurtada an moda figurativa ve segl carstgang. Damais scheva chegl ena persunga ad en’otra. Chegl era pitost igl lungatg digl bab anvers igl fegl giuvenaster u simplamaintg dad en om anvers en ménder. Schi chel veva da leir romper or dallas reglas vertentas ed eir sias atgnas veias, betg agradeidas agls oters, alloura ins scheva per exaimpel ad el «fò forsa galant, schiglio at mattainsa a mustrign».

En po è fatg…

Ena expressiun tgi niva duvrada savens ed ins sainta er anc oz vedano è «dar ena manga». Chegl ins duvrava savens alloura cura tgi era gio fatg ena bunga part dalla lavour. En exaimpel: En om era ve da far se lenna. En oter era passo cura tgi tschel veva ple u manc antschet a far se la lenna. La seira passava el forsa puspe ed igl taglialenna veva gio fatg se ena buna part ed alloura igl scheva’l «Ossa ast schon do ena dètga manga». Chesta expressiun ins duvrava ainten tot las situaziuns pusseblas. Uscheia er schi la casarina veva gio fatg or cugl fier ena buna part dalla motta urden tgi ella veva sen meisa. Chegl schevan er igls pours la stad siva en pêr deis bel’ora tgi vevan pudia fanar: «Ossa ègl do ena bunga manga». U er schi las donnas vevan permangs da tgavar tiffels schevigl magari tar ena possetta: «Ena bunga manga ègl do». Schi danonder vign chella expressiun? Cleramaintg sa zoppa davos ella igl pled «mang». Pi bod niva la lavour fatga ple u manc totta a mang. E per far ena lavour era, scu tg’ins scheva, da «metter mang vedlonder». Igl mang davigl u dattigl er ainten la furma feminina scu «manga». Igl pled veva la madema muntada scu «mang» u niva er duvro per «scritgira». Damais chegl tgi ins scriveva a mang. Expressiuns cun chella varianta feminina da mang eran er «cun manga niva». Chegl tgi ins translatess an tudestg cun «mit blossen Händen». Ed alloura pi ancunaschainta è l’expressiun «bunamanga» tgi monta dad aveir en bung mang e dar ensatge. Igl pled «bunamanga» è substantivo e monta ena indemnisaziun per lavour u en sarvetsch presto. Pero betg scu paiamaint, mabagn pitost scu rancunaschientscha.

Schi vo betg scu tgi 
vess dad eir

«Gl’è scu tgi fiss aint igls tapigns», ena expressiun tgi ins sainta bagn anc mintgatant. Ed ella monta p. ex. an chel connex «oz è scu fiss aint igls tapigns», tgi viglia betg gartager ena massa. Igl pled scu tal «tapigns» tgi vign duvro angal aint igl plural vot deir «situaziun fatala» u «esser ainten las strètgas». Damais ena situaziun pac ampernevla noua tgi ins vess da vurdar da neir or. E schi talas situaziuns sa repetan ed i vot chel de veiramaintg betg reuscheir bler ins inclinava tar chella expressiun «oz ègl aint igls tapigns». Tar igls omens geva alloura savens davantor ena salva da malaverva.

Ella tunga en tant sumiglianta, ma monta tot ensatge oter, l’expressiun «metter aint rampigns». Igl pled scu tal «rampign» stat per igls pleds tudestgs «Tücke», «List», «Kniff» ed alloura dalla muntada annò pulitamaintg oter stat igl pled er per «Pferdefuss». Ainten l’expressiun citada èn an mintga cass managedas las treis ampremas significaziuns. Chegl vot deir tgi ensatgi viglia far pi greva la veta a l’oter cun metter impedimaints ainten la sia veia, ainten la sia lavour u ainten la sia veta. «Metter aint rampigns» vot pero er deir tgi ensatgi veia adegna ena difficultad per liquidar ena tgossa.

Detg cun oters pleds ena persunga cumplitgeida tgi vei dapertot difficultads. Scu para è l’expressiun uriundamaintg manageda uscheia tgi ena persunga viglia sapientivamaintg metter en impedimaint a l’oter e chegl cun en tant maleztga. Tgi chegl seia alloura per gravager l’oter ainten las sias activitads u per urbeir per sasez en avantatg antras impedeir u antardar l’oter ainten la sia lavour. An ladin dattigl igl pled «rampignar». Chegl tgi è identic cun igl pled surmiran «scliviglier». Schi rampignar ò ena derivanza semantica cun igl pled «rampign» sa lascha betg gist deir cleramaintg, ma i pudess tgunsch esser. Pertge cun scliviglier, damais «rampignar», ins ò er da dominar en impedimaint per rivar sensom igl piz.