«Gea da matatscheta fatg la vandidra»

(anr/bt) Mia Feltscher, l’organisatura digls Cafés rumàntschs da Masagn, â do igl bavagnieu agl pintg ravugl da Rumàntschas a Rumàntschs c’eara saraduno par tarlar igl raschieni dad Armella Margaretha Brot-Cavelti, l’anteriura posttenenta da Summaprada, c’â raquinto da maniera avierta a simpatica evenimaints da la sia veta. «Jou sund egna Cavelti da Sagogn, mo mieus tat e schon da giuven vagnieu a star a Razén», antscheva Armella igl sieus raquent. «El â alura marido egna da Razén ad â gieu tschentg fegls. Mia mama eara egna Caduff. Ella darivava d’egna famiglia da 10 unfànts. Meas geniturs ân parquegl managieu c’i vegian avunda cun dus unfànts.» L’Armella e naschida igls 1937 agl spital da la Crusch a Cuira, dus ons suainter sia sora. «Mia onda veva fatg da mussadra a la clostra dad Ingenbohl noua ca la superiura ca veva num Armella. Parveia da quegl ve jou num Armella», resda ella an sieus original rumàntsch da Razén. «Gea da pintga matatscha ve jou mai fatg tarmagls cun popas near oters tarmagls. Meas geniturs vevan egna stizùn.» Parquegl giujeavani da matatschetas da cliantela a vandidras. «Mia sora ad jou vevan adigna da sacagnar – sco ca nus giagn a Razén par sadaspistar – giujànd igl gioi da la stizùn: Jou leva adigna me far la vandidra. A cun tschentg ons vev’jou getg a meas geniturs ca vigli davantar vandidra agl Consum da Razén, cur ca segi grànda. Quei é beca pli vagniu or da mia testa. Mieus bab â alura gieu dad ir agl survetsch militar durànt la gueara cun dus unfànts pintgs a tgea, mo da magliear vainsa adigna gieu avunda.»

Igl taimp da scola lavainta ear adigna puspe ragurdientschas: «Jou sund egna da las ampremas c’e ida a scoleta a Razén. Leza eara alura ànc rumàntscha. An la scola masàna earan 40 sculars cun egn scolast. Quegl eara alura igl usito ad igl nava. Noss’anada e ear stada l’amprema c’e ida a scola secundara a Razén, betg a Panaduz. A la secundara earan 28 sculars an tres classas cun me egn scolast.» Ad alura saragorda Armella d’egna rotscha tempas a pieras c’i vevan fatg. «Egn’eada mi â’l igl scolast fatg ir oravànt esch. Mo sund jou ida a tgea a ve getg a la mama ca vegia mal igl tgieu. La mama mi â fatg ir a letg. Mo mia sora ca nava a la 5avla â palanto da miezgi la vardad. Jou ve stieu lavar ad ir cun la mama tigl scolast a saparstgisar.»

Suainter aver passanto las scolas a Razén â la giuvna Armella alura propi fatg igl amprendissadi da vandidra agl Consum da Razén noua c’ella â luvro davent digls 1953 durànt 18 ons. «La paja digl amprem on ampurtava 30 fràncs igl mains, 50 fràncs igl savund on. Nus luvravan nov a miez uras, sis gis ad eanda. Mintga mains vevan da schubargear la stizùn ad igl magasegn antoca las 10 da la sera par la paja d’egna tschiculata. Igls scussals da lavur vevan ear purtar sezas. Scha vess betga savieu star a tgeasa vess jou betga s’ampudieu da luvrar là cun quela pajeta.

Suainter igl amprendissadi mi â igl schef piert 150 fràncs pajaglia igl mains. Jou ve getg canùn. Alura â mieus bab getg: «Ti vegnas beign a prender quels tschientschunceunta francs a beca reclamar.» Igl capo â alura piert 180, mo admunieu me ca dastgi gea betga gir a tschels ca gudogni tànt. Mo jou ve fatg que mastregn cun cor ad olma, a ve vurdo da la stizùn sco sch’ella fuss stada mia.»

Cun bundànt 24 ons, igls 1962, â l’Armella marido igl Sep Brot da Savusch – a tuts ca dumondan noua quegl segi. «Quegl e Schauenberg par rumàntsch», gi ella tut loscha.

Suainter las nozas e’l igl giuven pêr satratg a Summaprada. Igl um luvrava ainta Tusàn, ad ella viageava mintga gi cugl tren a Razén par far venavànt la vandidra agl consum. Tres ons ple tard âni gieu la caschùn da biagear egn’atgna tgea noua c’i statan ânc oz.

«Igl schaner digls 1970 e mieus fegl naschieu ad igl amprem d’avregl vainsa surprieu la posta a Summaprada.» Graztga a la lavur agl spurtegl vegi ella survagnieu egna massa bùns contacts cun bleara glieud. «Quegl mi fageva grànd plascher. Nus vevan cliantela ampo dapartut anavànt, parfegn nà da Tusàn, parquegl ca nus vandevan lotareias: lotto, totto a tgartas da tut geners.

Quegl eara propi mieus reginavel. Jou vandeva bugent.» «Ella sa vender tut», remartga egna preschainta ca saragorda digl ons c’Armella eara ànc posttenenta. Durànt 32 ons â’la fatg que ufezi. «Ad uss e’gl gea 18 ons ca nus eassan pensiunos.»

Dantànt turna ella agls ons da la giuvna famiglia. Sieus fegl â frequento la scola clostrala da Mustér noua c’el â fatg la matura par ir a stivgear teologeia. Anviers la fegn digl studi el eara davanto assistent da sieus professer ad â alura ratschiet egn stipendi par ir egn on a l’America. Turno an Svizra â’l fatg igl doctorat. Mo agls Stadis Unieus veva’l amprieu d’ancanuscher egna duna c’el â alura ear marido. «El nus â semplameing do part: Jou marid quella, a schino. Senaquegl â’l natiralmeing betga ple survagnieu egna plaza sco ocsegner. Els en turnos an Svizra – gest dus, tres gis, avànt c’igl â do que atentat segl World Trade Center a New York. Turno an Svizra â’l fatg egn studi suplementar par davantar pardicànt. Uss e’l a Kreuzlingen ad â egna stupenta plaza a là. Tut quegl e bagn sto ampo cumplitgieu ad igl eara betg aschi sempel par nus, never», aschunta Armella, saconsolànd ca la finala igl deti me egn Segner par tuts.

Igls 1974 e naschida lur feglia. «Quella prandev’jou cun me giou agl local da posta noua c’ella stueva star agl statariel», raquenta la posttenenta. La feglia e davantada mussadra, quegl c’ella â fatg egn pêr ons ainta Spleia par alura ir a studagear pedagogeia curativa a Basilea. Dantànt ear quella c’e maridada, a l’Armella salegra da sias duas ulteriuras bieadias ca van a scola cantunala.

«Sch’ign partratga», turna ella tigl sieus anteriur mastregn, «a Tgazas dev’igl alura ànc quater postas: egna a Tgazas sez, a Riòlta, a Riòlta Sura ad a Summaprada. Pigl mumaint e’gl ànc egna. Nus vevan savens ear survetsch da sondas a dumeingias par scriver telegrams par tut las nozas agl hotel Reich ad alura ear’igl moda da gratular par telegram. A parfegn la dumeingia vevan dad ir a purtar express. Nus stuevan adigna easser segl post. Se da Cuira devani part par telefon a dictavan igls texts digls telegrams. Igl capitava ca survagnevan telegrams par franzos, talian near angles, alura bustabavani igls singuls pleds: a sco Anna, b sco Berta, ad ascheia anavànt. Cur c’ign veva scret el stuevan adigna cunfirmar igl text cun preliger el. Gl’amprem custava quegl poc, mo cur ca nus vagn calo custav’igl var 30 fràncs. Nus sezs vagn fatg nozas d’egna sonda. Quegl cuzava tugi, la damàn essan ieus a ‘baselga’, suainter tigl aperitiv, alura tigl fotograf, cun egn car eassan ieus a Flums a giantar, a Vaduz a café a la sera vainsa ànc fatg feasta a qua. Igl Sep veva ampusto egn musicànt cun orgel a màn, mo quel eara schon sturn cur c’el e rivo. Alura vainsa gieu da cargear igl automat da musica par saltar. Suainter las nozas vainsa scret 120 tgartas. Igl porto d’egna breav custava alura 20 raps antoca Tusàn, 40 sch’ign tarmateva ple lientsch. 15 raps custava egna breav avierta a 5 raps egna tartga postala.»

La sia generaziùn â propi passanto enormas midadas an lur taimp da veta, a giodan ussa la riheztga da lur experienztgas c’igl e egn bi tarlar par glieud ple giuvna.

«Igl tup e», cuntinuescha Armella cun vusch pansiva, mo raquintànd aviertameing, «ca sund vagnida malsàna. Avànt 16 ons sund jou vagnida tatgeada digl canzer digl pèz ca ve gieu da schar operar. – Mo uss e’gl dus ons a miez ca pitesch puspe a ve da far chemoterapeia.» Cun admirevla quieteztga raquenta ella da la sia malsogna a raspunda amparadas digls preschaints c’en samussos tutgieus profundameing da la sort a da l’aviertadad da la fidevla visitadra digl Café rumàntsch da Masagn.