Il clerai da la poesia (Part 1)
Che clerai vast chi’d es quia, cregn da fluors: violinas, gilgias, margarittas. Mo las fluors cun lur fuormas, lur culuors, lur parfüms – quai nun es quai chi ans interessa hoz, quai sun ils scriptuors chi s’inscuntra quia, da quels dad hoz e da quels da temps dalönch innan passats. Quia capita dafatta Homer, quel chi’d ha scrit millis dad hexameters perfets e güsts. Quia capita Horaz, quel Roman chi’d ha copchà da la veglia poesia greca, p. ex.da la famusa Sappho e da seis collega Alkaios lur strofas. Quia vezzaina d’ün’otra vart a Vergil chi tegna in man sia Aeneis e sper el es Ovid, quel dalettaivel poet chi squassaiva hexameters e pentameters be our da las mongias. Da l’età d’immez inscuntraina a Dante Alighieri, quel chi’d es stat giò l’infiern, chi’d ha traversà il bargiatöli accumpognà da Virgil, per rivar lura in paradis, l’artist da las lingias ad ündesch silbas e dals vers in terzinas. Üna gruppa fuorman ils vegls dal rumantsch, Joan Travers da Zuoz cun sia chanzun dal chastè da Müsch e Duri Chiampell cun seis cudesch dals Psalms. Ün oter ravuogl sün quist Parnass fuorman Men Rauch, Peder Lansel ed Artur Caflisch. A tils vera da dalöntsch nu paressna gnanca chi sajan gnüts vegls. Povra Luisina es là in ün chantun sula suletta. Ella spetta colleghinas, mo pel mumaint nu suna d’intuorn ingünas. Gnit, giain oura i’l clerai! Che stupenda chaschun da s’approfuondir in la poesia!
Il hexameter
Hex voul dir ses e meter es masüra o pè. Ün hex-a-meter ha ses peis e guard’oura uschè: (tam es üna silba intunada, ta es sainza accent).
Tam-ta-ta / tam-ta-ta / tam-ta-ta / tam-ta-ta/ tam-ta-ta / tam-ta.
Pro’ls prüms quatter peis po il dactilus gnir rimplazzà dad ün jambus. L’ultim pè ha adüna be duos silbas, il tschinchvel pè es (bod) adüna ün dactilus.
Già adura n’haja gnü buonder ed eir cuvaida da scriver hexameters. Eu n’ha vis cha nos rumantsch es sco fat aposta per tils urdir.
Cur cha dal sestschientvainchün als 26 dad october. Our da S-charl as sforzaiva sco üna lavina pussanta Baldirun cun sas rotschas sulvadias, e cha noss homens…
Strusch paraint cul hexameter es il pentameter, quel nun ha ses peis, mo be tschinch. Els vegnan suvent scrits al pêr, survart ün hexameter e suotvart il pentameter. Els fuorman insembel ün distihon. Eir quai m’ha attrat da scriver. Eu n’ha scrit p. ex. per tuot ils cumüns d’Engiadina epigrams, in distihons:
S-charl:S-charl tü bel guinchel zoppà /
tanter vals ed otas muntognas
Quel chi voul s’recrear /
pür ch’el giaj’aint pro tai
Giaina uossa via pro la famusa poetessa da Lesbos, pro la Sappho chi’d ha vivü sün sia insla egeica pac plü tard co Homer. Sia gronda ouvra poetica es ida a perder bod cumplettamaing. Ella ha gnü la fantasia e’l curaschi da s-chaffir üna aigna strofa e da dovrar fich suvent sia strofa per urdir sia poesia. Ella es l’unica cuntschainta poetessa da l’antica, sper ella d’eira ün hom, Alkaios ün concurrent eir da Lesbos, chi ha eir el s-chaffi sia strofa persunala. Quistas sun las duos strofas, la strofa sapphica e la strofa alcaica. Id es prescrit in quistas strofas per mincha silba seis lö, i nu po esser üna silba da massa ne üna massa pac. Il rom es dat, id es da til implir.
Quist es il purtret dad üna strofa sapphica: Trais lingias listessas, lura la coda
tam-ta / tam-ta / tam //
ta-ta-tam / ta-tam /.ta
tam-ta /tam-ta / tam //
ta-ta-tam / ta-tam / ta
tam-ta /tam ta /tam //
ta-ta-tam / ta tam/ta
tam-ta-ta / tam ta
(Pro Horaz: Integer vitae scelerisque purus)
E quist es il purtret dad üna strofa dad Alkaios: Duos lingias listessas, lura duos otras
Ta-tam /ta-tam-/ta //
tam-ta-ta /tam-ta/ tam
Ta-tam / ta-tam -/ ta//
tam-ta-ta / tam-ta/tam
Ta-tam / ta-tam / ta-tam / ta-tam/ ta
Tam-ta-ta / tam-ta-ta / tam-ta / tam-ta
Quia laina glivrar hoz quista prüma part. Ant co bandunar il clerai laina leger üna poesia sapphica rumantscha:
Martin Luther King † 1968
Martin Luther King /
il martir da Cristus
Mort chi’d es vainch ons /
eu nu craj chi saja
Stat cumbat invan /
Ta semenza prüa chatscha früa
Tü hast be vuglü /
cha güstia regna
E cha albs e nairs / sajan tuots parsnavels
Da quels drets umans /
d’üna pasch chi strendscha
Leid’amianza
Duri Gaudenz
Gust da leger dapli?