Otgont’onns lavur e 5000 pergameinas

(anr/abc) Igl ei pilver in’ovra monumentala. Ella cuntegn pli che 5000 documents che pertuccan il Grischun. Rimnar e conservar quels ei ina caussa. L’autra ei quella dil saver leger e transcriver els. Quei porscha il Cudisch da documents dil Grischun. Mesjamna sera ha igl Archiv da stadi dil Grischun envidau alla presentaziun digl 8avel e davos tom. Il project ha cuzzau da 1937 tochen 2019, pia 82 onns. Denteren ha la lavur ruassau zacons onns. Mesjamna vargada eis ella perinagada ida a fin. L’ediziun dil Cudisch da documents dil Grischun (CDG) includa varga 5000 documents. Specialists dalla historia medievala han legiu e transcret tut quei che pertucca il Grischun naven digl onn 390 tochen igl onn 1400. Els otg toms ch’ein cumpari han historiografs a disposiziun oz fontaunas custeivlas per la futura perscrutaziun.

Entschiet 1937

Il num «Lothar Deplazes» ei staus omnipresents en connex cun quei project. Il historiograf, naschius 1939 e carschius si a Sagogn e morts ils 2 da fevrer 2015 a Turitg, ei staus participaus dapi 1991 vid la lavur da scuvierer ed arver pergameinas e documents medievals. Otto P. Clavadetscher, Elisabeth Meyer-Marthaler e Heinrich Schmid, treis ulteriurs scienziai, fuvan separticipai gia pli baul. Era els ein morts ed han buca saviu guder la fin dil project voluminus.Per Ursus Brunold, naschius e carschius si a Vella e sesents a Cuera, po ei esser ina biala satisfacziun professiunala da veser ch’il CDG ei finius. A caschun dalla presentaziun ha el dau investa ella historia dil project. L’iniziativa haveva la Societad historica-antiquara dil Grischun priu igl onn 1937. Ei era stau la finamira d’edir tuts documents medievals che pertuccan il Grischun ch’ein deponi en archivs grischuns e digl exteriur. Ch’ei seigi in’ovra ambiziusa savevan ils scienziai. Ins ha priu la finamira d’includer il temps naven dalla fundaziun digl uestgiu da Cuera entuorn igl onn 400 tochen igl onn 1526 culs Artechels da Glion e la Reformaziun. Sco Brunold ha raquintau han ins definiu suandontamein ils documents ch’ins ha priu en mira da perscrutar: «Scadina fuorma scretta d’in act giuridic ed era in import en in annuari ni urbari.»

Entochen lu fuvan paucs s’occupai cun pergameinas grischunas. Denter quels Theodor von Mohr e siu fegl Conradin entuorn 1850. Gia lu eri stau ina lavur scientifica stentusa. Dapi ch’il project dil CDG ha entschiet 1937 han ils scienziai visitau archivs ell’entir’Europa. Sco quei che Immacolata Saulle Hippenmeyer ha declarau – ella ei involvada dapi igl onn 2000 el project – ein las pergameinas deponidas per ex. a Dessau en Saxonia, a Matera ell’Italia dil sid, a Vienna sco era en archivs en Frontscha. Tras la reit ch’ils uestgs da Cuera havevan cull’Italia, Tiaratudestga ed Austria, lu tras ils archivs dallas pleivs, claustras e da famiglias prominentas ha ei dapertut pergameinas medievalas «grischunas».

Daco buca tochen 1526?

Sco Immacolata Saulle ha menziunau ei il CDG in’ediziun da fontaunas d’interess internaziunal. Il tom 8, il pli davos dalla retscha, finescha cugl onn 1400. Daco ch’ins ha buca contonschiu l’ambiziun da concluder quel cugl onn 1526 ha la historiografa motivau aschia: «Cu ins ha cuntinuau 1991 il project interrut han ins viu che la finamira fuva memia ambiziusa. El 15avel tschentaner ei il diember da pergameinas numnadamein carschius fetg ferm. Ei fuss stau nunpusseivel da realisar il project el temps definiu», ha ella getg ed aschuntau ch’il tierm «1400» seigi tuttavia buc in tagl ella historia. Gliez ei quel dils Artechels da Glion igl onn 1526.

Ils specialists dalla historia medievala han buca mo scret giu plaid per plaid ils texts, mobein era commentau ed explicau quels cun numerusas remarcas scientificas. Igl emprem tom cullas pergameinas transcrettas en bustabs legibels ei cumparius 1955. Quel cumpeglia il temps digl onn 390 tochen 1199. Denter auter cuntegn el era il testament digl uestg Tello digl onn 765. Quei emprem tom dil CDG ei deplorablamein exausts. Tgi che posseda el ha in veritabel scazi ella cruna da cudischs.

Muntada internaziunala

Sur tut ils onns ei igl Archiv da stadi dil Grischun staus responsabels pil project grond. Tut ils scienziai involvai han luvrau per incumbensa da quell’instituziun. En siu plaid festiv ha Reto Weiss, igl archivari cantunal, fatg ina constataziun interessanta en connex cul senn e diever dil cudisch da documents: «Jeu sundel perschuadius che la lectura da fontaunas originalas ei fascinonta buca mo per historiografs. Per ch’in e scadin sappi leger e capir ellas duess ins forsa trer en consideraziun da transcriver las 100 pergameinas pli impurtontas en in tudestg modern ch’ei cumpletaus cun cuorts commentaris.» El ha aschuntau si’idea cugl avis che buc exnum igl Archiv da stadi stoppi prender l’iniziativa per tal project accessori. Grazia als otg toms dil CDG ein las fontaunas en scadin cass aviartas ed accessiblas. Intermediar quella savida dil vargau e derasar ella savess esser ina sfida per ulteriuras spartas dalla cultura.

Il president dalla regenza grischuna, Jon Domenic Parolini, ei era staus presents agl act final dil project. La finala ha siu departament era finanziau tut quels onns il project CDG. Sco el ha raquintau als presents ha el sez era saviu profitar da pergameinas e documents vegls. En connex culla historia d’utilisaziun dils uauls ell’Engiadina Bassa hagi el fatg experientschas duront ch’el hagi fatg sia dissertaziun. «Dil CDG profiteschan era perscrutaders da famiglia ed igl ei era ina fontauna pils nums da funs. Cheu schai bia materia prima che sa menar a novas conclusiuns», ha Parolini manegiau. El ha engraziau en num dil cantun a tuts ch’han susteniu il project da muntada surregiunala ed internaziunala. Il CDG ei staus pusseivels grazia al Fondo naziunal svizzer per la promoziun dalla perscrutaziun scientifica, al marcau da Cuera ed alla Societad historica-antiquara dil Grischun.

Il tom 8 dil Cudisch da documents grischun secumpona da dus cudischs, cun 994 paginas, cun varga 80 fotos da sigils e segns da notariat. Empustaziuns e distribuziun: Archiv da stadi dil Grischun, Cuera (info@sag.gr.ch), ni las librarias. Nr. ISBN 978-3-7995-7118-0, 220 francs.