60 ons runals a sutgera da Veulden

Da Bartolome Tscharner / ANR

La dumeingia proxima festivescha la sozietad digls runals a la sutgera da Veulden (RSV) igl sieus 60avel aniversari, anvidànd la populaziùn ad egn program divertevel. Gieri Battaglia â scret la broschura giubilara ca dat egna bùna revesta segl svilup turistic da Veulden. Igl grànd amatur da Veulden, Gieri Battaglia, â rimno egn dètg diember da fotografeias viglias digls pioniers digls runals da Veulden ad â fatg intervestas cun egn tozel pardetgas da que taimp par cumparagliear la sia scartira festiva. «Cugl svilup economic a la fegn digls ons 50 e ear sasvilupo igl plascher da viagear an las muntognas», scriva Werner Natter, igl parsura comunal da la vischnànca Tumleastga, agl pled sen veia da la broschura giubilara. Par svilupar igl turissem vegi ign peia gieu da porscher atracziùns an las vischnàncas. «Antschiet â tut cun egn pêr pocas parsùnas ca vevan la visiùn da transpurtar igls giasts sen la Mutta. Ellas ân persequito lur fegnamira da bieagear egn runal cun blears restgs, partge daners ear’igl mena dariet avànt màn», scriva igl actual parsura digl cunzegl d’administraziùn Andreas Fotsch. Plenavànt vagnevani adegna puspe an las stretgas parveia d’unvierns cun poca ne nigna nev. Quels problems ad igls numerus projects inovativs ân mintgatànt ear muanto la cuminànza segl òlt sulegliv. «Mo malgro tut â’gl adinga puspe do parsùnas ca s’angaschavan par fruntar las dificultads. Igl e igl santimaint da cuminànza, d’amizeztga a la creta an egna fegnamira ca sapaji, partge igls andrezs da la RSV en da muntada existenziala pigl liac», manegia Fotsch ca tira andamaint ca la sia sozietad vegi pudieu subsister me graztga a zund numerus amitgs ord igl vitg a la regiùn ca sustanevan ear adegna puspe que manaschi poc rendevel.

Duas ocasiùns sco fundamaint

A l’antscheata digl turissem a Veulden navan igls giasts me a far turs da stad a d’unviern cun las peals segl Fil, sco els numnan igl Crap Martsch. Mo durànt igls ons 1950 ear’igl igls cunsorts Frieda a Ruedi Appenzeller ca passantavan regularmeing lur vacànzas a Veulden c’earan da l’ideia c’igls da Veulden drovian ear egn runal. Veiadaint pigls ons 50 âni alura cumpro egn runal d’ocasiùn a drizo quel. Igl eara egn runal cun tagliers da 150 m lungheztga. «Cumbagn c’el eara me curt legrava’l dalùnga giuven a vegl», scriva Battaglia. Mo suainter ca la pendiculara eara vagnida inaugurada igls 1958 â igl turissem da stad antschiet a flurir. Dalùnga e’gl safatg valer igl giavisch da puder porscher agls turists ear egna raschùn da passantar las vacànzas d’unviern a Veulden. Igls 9 da marz 1959 e alura vagnida fundada la sozietad Runals da Veulden, iniztgeada dad Otto Anton Vieli da Razén. Mo ànc avànt veva lez cumpro sco parsùna privata egn runal d’ocasiùn a St. Antönien. Quel â stuieu vagnir drizo davent da la val a Sableun parquegl c’egn possessur veva betga do la lubientscha da passar da tschella vart. Cugls sieus 600 m tanscheva que runal d’artgs antoca sen l’acla da Rumadetsch. Me dus ons ple tard e’gl sto igls dus indigens Luisa Jörg-Raguth Tscharner a Gion «Lùng» Barandun a Mario Capaul c’en davantos igls amprems scolasts da skis da Veulden. Els instruevan ons a la lùnga grupas mastiradas d’unfànts a carschieus.

La conquista da la Mutta

Mo gea igls ons 60 e’gl vagnieu evidaint ca que andrez pintg vegni betg a cuntantar a lùnga vesta. Igl â stuieu vagnir cato egna schliaziùn da schlunganir igl runal antoca sen la Mutta a 1974 m s.m. Suainter plirs ons da planisaziùn e quel alura vagnieu realiso igls 1972 davent da la nova staziùn a val a Raschuns. Ear que runal eara egn’ocasiùn digls ons 50 ca sacatava ple bòld segl Pizol. «Da Nadal 1972 e igl ‘nov’ runal vagnieu inauguro. Ple tard geva igl parsura d’alura c’igl segi sto egn grànd cletg c’igl vevi do tànt sco nigna nev lez unviern, partge igl andrez fuss betga sto funcziunabel», scriva Battaglia. Pér suainter ple gràndas lavurs da renovaziùn e’l ieu an funcziùn la stad digls 74, da stad sco sutgera a d’unviern sco runal. «Antoc ad uss e’gl la suleta sutgera an l’antiera Sutselva ca va ear da stad», remartga Battaglia tut losch. Mo igl runal veva egn liac critic: Igl passadi tess sut igl grep da la Mutta e davanto egna trapla par blears skiùnzs, a là stueva savens vagnir transpurto nà nev par ansuma far pussevel da passar. Capevel c’igl giavisch da ramplazar igl runal cun egna sutgera vagneva adigna ple expressiv. Igls 2004 e alura ànc scurida la concessiùn pigl runal, quegl ca pareva ansuma d’easser la sia fegn. Mo igl aschinumno «Club digls 20», ca dumbra oz 34 cumembers, â spindro la situaziùn cun far mintgegn egn dùn da 20 000 fràncs. Cun l’avertura digl nov andrez e’l igl runal vagnieu ramplazo definitivmeing d’egna sutgera c’e uss an funcziùn tut on, ca po transpurtar 500 dels ad ura ca cuntànschan la Mutta an 11 minutas. D’alura annà e’gl ear pussevel a vacanzadurs ca van betga cun skis da giuder igl taimp liber sen la planira òlta da l’Alp Raguta, nànd a spass near cun patinas sen la patinera natirala ple òlta da l’Europa. Plenavànt dat igl quisei egn pintg runal pigls unfànts, egn’ustreia a dus vials da scursalar. «Igl eara betg adegna sempel da culiear las visiùns d’egna vart cun la realitad da l’otra vart», scriva igl magnafatschenta Roman Bernard. «Mo anzaco nav’ign adegna puspe anavànt, pass par pass, cun sasfadigear andinadameing a surtut cugl agid da nundumbrevels gidànters.» Ad ascheia frùntan igls da Veulden da cuminànza igl avagnir da lur sutgera ca sarà betga sempel da dumignear.

Tut quegl e d’andriescher da la broschura ca Battaglia â cumpaglieu cun grànda savida a cumpetenza.