Paster sen las alps ed aint igl martgea

ils 11 da mars 2019

(pb) La mesemda ò antschet la curesma. En taimp tgi era destino per sa retrer en po dallas tgossas materialas e sa concentrar sen l’atgna veta e las tgossas spiritualas. Pero er per pansar pi ferm ve da chels sen chest mond tgi on betg gia tanta furtegna. Egn tgi fò chegl gio la sia antiera veta è Werner Erb da Rona. Werner Erb è naschia igls 14 da fanadour 1950 ad Ittingen, Basilea Campagna. Igl sies datum da naschientscha è per el impurtant perchegl tgi el crei ainten la muntada dall’astrologia. E tenor las ansagnas è el giomber e manegia dad aveir atgnadads tipicas.

Siva las scolas ò el fatg ena scolaziun scu pedagog social a Basilea ed er luvro segl mastier ainten diversas instituziuns e scu manader da gruppa. Durant igl taimp da giuventetna seia el sto en hippie. Damais chel muvimaint anticultural dalla giuventetna digls onns 1960 an America. Segns externs digls adherents da chel muvimaint eran tgavels lungs, spievels da suglegl radonds, vistgadeira ferm colorada, las donnas cun rassas lungas ed igls omens cun T-shirts u blusas. Savens er frontagls coloros ed igls autos er ferm da calours. Seia chegl igl deux chevaux u igl bus da VW.

«Ia era er ferm ainten chella scena ed ia tutgiva tiers cura tgi geva per ampruar or tot las drogas. Chegl vaia fatg er ia, ma betg las fermas ed uscheia sunga mai davanto dependent», dei Erb oz. Oz è el liber da drogas, seglple magari en joint ed el fiss cleramaintg per liberalisar igl tgoven. Igl svilup ed igls contacts da chel taimp on influenzo ferm er igl sies esser e la sia veta antiera.

Igl onn 1981 ò el gia igl basigns da piglier en schinumno «timeout» digl correr da mintgade. Ligiond ensanouas tgi sen l’Alp Nascharegnas a Rona ins tschartgeva en paster è el s’annunztgia ed el è sto chella stad per l’amprema geda ad alp. «Dasperas la malgia d’armainta veva anc ena vatga da Leza Schmid da Riom e 10 tgoras da Nicola Luzio da Rona per igl latg», sa regorda el. Chegl n’è betg sto la davosa stad sen l’alp. Gl’èn suandadas anc 18: sen l’Alp Nascharegnas, Alp Flex, Savognin/Tscharnoz e Salouf/Munter. E quatter stads è el sto dasperas er anc caloster da Ziteil ansemen cun igl custos ser Duri Loza. Ena relaziun tgi vegia betg propa funcziuno.

Rona è davanto sia sagonda patria

Erb n’è betg turno ple a Basilea. Rona è ossa sto la sia nova dimora. Da stad geva el ad alp ed igl anviern luvrava el ve digls runals a Savognin. «Ia sung en ‘Alphatier’ e lavour gugent per mamez e sung ansomma gugent bler sulet», argumentesch’el er la sia decisiun da betg ple esser turno a Basilea.

Da l’oter mang seia el er en «globetrotter». Damais egn tgi vo gugent per igl mond anturn. E chels viadis on mano el er an Canada ed an America noua tgi el ò er gia contact cun la cultura digls Indians. Er ena fasa decisiva ainten la sia veta. Dad els vegia el amprendia bler. Tranter oter ò el er fatg cunaschientscha cun ena donna indiana. Deborah è neida cun el an Svizra ed els èn maridos. Ossa pero gio divers onns puspe divorzos. Sia donna veva gio ena feglia cun igl «down syndrom». Ella è oz maridada e veiva an relaziuns protegedas a Giuvaulta. Cun Emilly ò el anc oz en contact intensiv ed ella vign eneda l’emda a Rona ed els fon alloura communablamaintg ed an buna armuneia lour diversas activitads da sport e taimp liber.

Sasez giuditgescha Erb scu nunconformist e scu sanester. Chegl seia el adegna sto e vigna er a restar. Ed uscheia seia el er betg accepto da tots. El vegia tuttegna bungas relaziuns cun blera gliout er an Surses e vegia er savens bungas discussiuns. Angal sur da politica saptga el discorrer cun nign!

En nom ò Erb fatg igls davos onns scu sunatiba. Dasperas sunar sez sulet ed ainten diversas gruppas tgi el ò fundo dat el instrucziun da sunar a turists ed indigens ed adegna puspe e dapertot concerts an diversas furmaziuns. Magari er an furmaziuns pi modernas ansemen cun igl saxofon e flauta a travers. «Per me è sunar la tiba ena furma da meditaziun.»

Er adegna en angaschamaint social

Ad Erb èn adegna stos ancunaschaints igls problems or digls tschertgels da drogas. E cun drogas manegia el betg angal chellas tgi ins fema u sprezza, mabagn er alcohol e la dependenza da medicamaints. Alcohol seia atgnamaintg la mendra droga an Svizra. Per l’egna seia ella bler pi derasada e legalisada, ma las consequenzas seian savens mendras. Tar en consument da drogas resta igl spiert intact, tar gliout ferm dependenta dad alcohol svaneschan er anc l’intelligenza e la habilitad da piglier sez decisiuns.

Erb è er persvadia tgi en tant seia la deblezza da neir e restar ainten las drogas gio ena tgossa genetica. Persungas labilas vegian simplamaintg nigna schanza da neir or da chel tschertgel diabolic. E tgi seia alloura la dependenza da drogas, dad alcohol u da medicamaints, blers restan lour antiera veta ainten chel dilemma e davaintan persungas agl our dalla societad. Sainza ena reit da relaziuns humanas e dependends er finanzialmaintg digl sustign social. E zont igls davos onns è el s’angaschea per aglmanc livgier en gnoul la situaziun da chels «scatscheas» dalla societad. Bagnsavond tgi la gronda part vigna a restar adegna ainten chel milieu e tgi la sia lavour seia angal en fav ainten igl lai. Gio cura tgi el seia sto sen l’Alp Tscharnoz vegia el gia sen l’alp, graztga alla sia scolaziun, dus giovens dependents da drogas dad ena parschung. Per survigilar. Ed er cò savend tgi la procentuala da chels tgi son sa deliberar dalla droga è relativamaintg bassa. «Egn ò nizigia la sia schanza, è davanto sober ed è anc oz sober. L’oter n’è betg sto bung da far chel pass. El veva perfign angulo la mia moto per eir a Coira e neir tar drogas.» Chegl seia savens en grond problem tgi chels tgi seian schi dependents e dovran las drogas davaintan criminals per neir tar la roba. Uscheia seian els cass da gisteia e reivan savens ainten parschung e savens geian els adegna pi fons ainten la boglia.

Igl respect anvers igl carstgang

Dumandond ad Erb danonder tgi el peglia la mutivaziun da s’angascher per ensatge tgi ins na saptga tuttegna betg evitar manegia el tgi chegl seia igl respect anvers igl carstgang. Gist chegl vegia  el amprendia digls Indians. Chels respectan mintga carstgang sainza dumandar scu tgi el vegia nom e danonder tgi el reiva.

Ed el less er betg piglier an schurmetg chels tgi seian rivos schi gliunsch. Alla finala seia mintga carstgang sez responsabel per chegl tgi el fetscha ni fetscha betg. Ma chel respect mutivescha el da gidar a persungas tgi saptgan mianc ple gidar a sasez.

Igl problem dallas diversas drogas, er digl alcohol, vigna a restar en problem dalla nossa societad e chella vigna er agl avigneir ad aveir da sa confrontar cun las consequenzas. Gist ainten la fasa da giuventetna seia en grond prievel dad eir ainten la pale. E schi chella era anc avant en po dad onns tranter 15 e 20 onns seia ella ossa tranter 12 e 20. Betg igl davos antras igl squitsch tgi la societad sa dat a sasez gio ainten scola, aint igl amprendissadi ed alloura ainten la veta professiunala. Damais en problem tgi niro ans accumpagner er venavant e tenor statistica è la tendenza da neir ainten las drogas anc carschainta. Betg igl davos causa dalla nova droga kokain base (Freebase). Tar chella droga vign igl kokain betg tratg se pigl nas, mabagn fimo. Las consequenzas per la sanadad èn desastrousas e la dependenza anc bler pi gronda.

Chegl vot deir tgi i vigna a dar agl avigneir anc daples persungas tgi niron negligeidas dalla nossa societad. Persungas tgi èn da nign e tgi fon savens ena schleta fegn an relaziuns prest betg ple umanas.

I dat instituziuns tgi geidan

Gio avent divers onns ò Erb calo cun la sia carriera d’alp. Betg tgi chegl vess tottanegna betg ple plaschia. Ma el leva s’angascher per chels tgi èn agl our dalla societad. Aint igl Grischun dattigl en’instituziun tgi sa nomna «ageid da survivenza Grischun» cun ena tgesa a Coira. Cò vign purschia ena stuctura digl de noua tgi persungas da nign son passantar igl de cun survigilaziun, son sa lavar e lascher lavar la vistgadeira, survignan damagler. Per part è la purscheida gratuita e per part ston els paer en prietsch fitg modest. Siva dattigl er ena pussebladad per star sur notg an cass urgents, er per en prietsch fitg ruschanevel. En’otra purscheida è la cuschigna sen giassa tgi è daverta 365 deis ad onn ed ins survign ensatge damagler a tgod. La soppa suletta è gratuita, igl antier menu costa ensatge (actualmaintg tschintg francs).

Erb ò luvro durant otg onns tar chesta instituziun, igl ple tar igl alloschi d’urgenza, per far survigilaziun. Oss è Erb gio divers onns pensiuno.

Mintga mesemda  agl parc digl martgea

I dat ainten mintga martgea lis noua tgi la scena da drogas e las schinumnadas persungas agl our sa cattan. Cò è Erb activ gio dad onns. Gio cura tgi el luvrava tar igl «ageid da survivenza Grischun». Mintga mesemda sivamezde dallas 14.00 anfignen allas 17.00 fò el visita. Ena visita tgi è ossa gio dadei instituziunalisada e cò cumparan mintgamai 50–150 persungas. Chegl èn dependents da drogas, alcohol e medicamaints ed er oters. Cò dattigl per tots turta, café ed otras bavrondas. Ed alloura er ena grillada. Tot gratuit. El compra aint e survign per part donaziuns da diversas varts. Las turtas fon diversas donnas digl conturn. Bler resta pero a Erb da paer ord sia atgna cassatga. Er schiglio ò el magari persungas tgi geidan ad el ved la sia lavour.

E tge activitads dattigl aint igl parc digl martgea? Chegl è eneda chella offerta gio menziunada. Pinavant vign er fatg gis ansemen u activitads da sport. Sunar la tiba è naturalmaintg er aint lò actual. Seia chegl curs d’instrucziun u ampruar per tots u er pitschens concerts.

Mintgatant dattigl er visitas. Seia chegl da politichers digl cantun u digl martgea. E mintgatant er digls schefs dalla pulizeia ed er controllas regularas digls pulizists an sarvetsch.

Digl reminent èn igls dependents da drogas er adegna puspe en tema politic. Uscheia vign igl cunsegl grond a sa fatschantar ainten la proxima sessiun sur dad en pladimaint da luvrants socials professiunals per eir ainten las giassas digl martgea.

Igls dependents tgi sa scuntran regularmaintg aint igl parc digl martgea dereivan, tenor Erb, principalmaintg digl Grischun, ma er ensatge digl cantun Glarunga e dallas regiuns cunfinantas digl cantun son Giagl. Dalla vigliadetna annò èn represchantadas quasi tot las generaziuns davent da 17 anfignen 70. Dalla schlattagna èn treis quartas omens ed ena quarta donnas. An 90% digls cass sa tractigl da ratschaveiders da sustign social.