Igl Tibet ed igl pievel tibetan

Igls 10 da mars è per igls Tibetans sen igl antier mond en de neir. En de da cordoli. Chel de az manifestescha scu la finiziun definiteiva digl stadi independent e liber digl Tibet. En’epoca tgi veva cuzzo blers tschentaners ò catto ena fegn. Igl Tibet schea an l’Asia centrala. Igl paeis vign er numno igl terz pol. Causa tgi agl sid, cunfinont cun Nepal e las Indias, az teira la cadagna da colms digl Himalaya. Ma betg angal chegl. Igl Tibet central è ena planeira tgi schea tranter 4000 meters sur mar e daple. Ena cuntrada fragila tgi lubescha angal en’agricultura extensiva. Schi ruschanagn digl Tibet schi è chegl managea la regiun autonoma digl Tibet, scu tgi ella vign numnada ossa. Angal chella regiun è schi gronda scu la Tera Tudestga e la Frantscha ansemen. Dasperas èn anc treis ni quatter provinzas dalla China abitadas per ena gronda part da Tibetans. Igl antier intschess digl pievel tibetan cumpeglia bunamaintg la grondezza dall’Europa. Igl pievel tibetan ò er sia atgna cultura. Siva digl 9avel tschentaner az ò etablia igl buddhissem sur las Indias ed az assimilo cun la viglia cretta. Dantant existan er minoritads moslemas ed otras. Per igl vast mond è chella tera mai stada d’interess. Per l’egna è igl clima antras l’otezza roc e betg en paeis da transit. La renumada veia dalla seida manava commerziants pitost agl nord dalla tera, tras igl Turkestan digl ost, numno ossa Xin Kiang. Ma er igl pievel tibetan az ò isolo sasez. Pir alla fegn digl 19avel tschentaner èn igls amprems Europeans rivos anfignen Lhasa, la capitala dalla regiun autonoma digl Tibet. Igls Engles, tgi possedevan las Indias, igl Pakistan e Myamar, vevan tarmess all’antschatta digl 1900 en’armada anfignen Lhasa. Ma pi anavant betg gia grond interess dad occupar chella tera. Er la Russia vess en tschert mument gia interess da rivar nò digl nord, ma er tar els è chegl angal rasto en plan. Las autoritads ecclesiasticas, tgi furmavan er las autoritads politicas digl paeis, vevan tot interess da tigneir igl pievel isolo. Or digl exteriour vignan angal schletas tgossas, era la sia idea. La societad era fitg arcaica. Ena part digl pievel eran dependents, vot deir, els eran possess d’ena clostra. Ena gronda part digl pievel eran nomads, libers, pours tgi giravan tras igl paeis cun lour malgias da yaks (ena speztga da biestga grossa), tgoras e nursas. Igl Dalai Lama era, ed è anc oz, igl suprem manader. Pi bot era el er igl suprem politicher.

La China occupescha igl Tibet

La China veva da vigl annò ena lucca relaziun cun igl Tibet. Dad occupar era per els pi bot betg interessant. Pitost saveva capitar tgi igls Tibetans occupavan territoris chines. Ma siva tgi igl imperatour è nia mess giu (1911) è la China neida occupada per gronda part digls Japanes. Ultra da chegl è ella neida devastada dad ena ghera burgheisa tranter igls naziunalists sot Tschan kai tschek ed igls communists sot Mao tse dong. Igls communists òn decidia la ghera e l’otra parteida ò savia salvar l’insla Taiwan per els. Igl onn 1948 è nia proclamo la republica digl pievel China. L’Engaltera, tgi veva stuia dar liber las Indias igl onn 1947, e la Russia òn gia da sa restabiliier siva la sanguinousa ghera mundiala. Uscheia ò la China stratg igl onn 1950 spert igl Tibet sot sies domini ed occupo la tera. Ed immediat è neida fatga ena gronda propaganda pigl communismus. La schi numnada «armada da liberaziun digls pievels» ò occupo tot igls posts impurtants. La propaganda ò mess nò las clostras ed igls paders scu explotaders digl pievel. Tigls Tibetans òn els dantant betg catto simpateia. Nomads aint igl ost digl Tibet òn antschet a far front agls occupaders. La furia da revolta è er rivada a Lhasa. Igls Chines vevan gio do tot sforz per metter igl Dalai Lama per sies interess sot lattas. Cun ena finta levan els igl isolar. El duess neir ad ena producziun da teater, ma sainza guardias e persunal da schurmetg. Igls abitants da Lhasa òn suaro igl polver e tschentsmellis èn nias ancunter igl palaz per betg lascher eir igl Dalai Lama tigls Chines. Igl Dalai Lama è, cun blers oters Tibetans, fugia sur igls pass privlous digl Himalaya an las Indias noua tgi el residescha anc oz. An pacs deis òn igls Chines pitgia giu la revolta cun vehemenza. Cunter en’armada organisada tgi possedeva las pi modernas armas (furneidas dalla Russia) è sto da far navot. La residenza da stad digl Dalai Lama, la nobulinka, è neida destrueida digl tot. Var 100 000 Tibetans òn pers la veta, ma er var 2000 Chines. Ossa è nia destruia igl pi amprem las clostras ed igls taimpels. Mellis conventuals èn nias mazzos ni fatgs perschuniers. Plang e plang èn neidas disfatgas tottas gruppaziuns da resistenza.

Igl mond ò bagn reagea cun sgarschour. L’America veva er drizzo aint camps da trenamaint per cumbattants da guerilla tibetans sot la survigilanza digl CIA (igl servetsch secret american). Ma siva tgi las dus naziuns èn sa vischinadas e piglia se relaziuns da commers l’egn cun l’oter òn igls Americans laschea crudar igls Tibetans scu en tiffel tgod.

Ple tgi en milliun Tibetans èn fugias e catto ena nova patria an las Indias, igl Nepal, l’America digl nord e Canada, l’Australia ed er an Svizra.

La situaziun è betg sa migliurada pigls Tibetans. Igls dretgs humans eran,ed èn anc oz, en pled ester aint igl Tibet. La situaziun az ò pegiuro anc daple cun la revoluziun culturala an China digls onns 1965–1975. 90 pertschent digls indrezs religious èn nias devastos. Grondas custevladads èn neidas arsas e sbuadas. La devastaziun da bagns culturals ainten l’antiera China ò gia dimensiuns scu chegl tgi è anc mai sto ensatge sumigliaint sen igl antier mond. Pir sot igl domini da Deng Xiau Ping è la furia destructiva az calmada. Ins ò antschet a carmalar notiers igl antier mond per far affars. Er igl turissem ò survagnia en’impurtanza. Schizont aint igl Tibet levan igls Chines carmalar igls turists digl vest. Uscheia èn neidas restauradas puspe clostras ed enqual taimpel.

Ed ossa?

La dimensiun da suppressiun ò survagnia an China ena nova dimensiun. Igls meds electronics vignan duvros per la controlla absoluta digl pievel. Er la provinza da Xing Kiang noua tgi igls Uigurs veivan ed èn moslems vign tignia se ferm igl pugn. Nundumbrevels «camps dad educaziun» scu tgi vignan numnos digls Chines existan. An tals camps vignan indoctrinos igls perschuniers cun la dutregna communista. Rapports da torturas an chels camps penetreschan tras canals zuppos. Igl meis da mars è igl Tibet sarro per tot igls esters. Indrezs religious e culturals èn sot ferma survigilaziun digl militer.

I resta angal da sperar tgi igl reschim chines survigna ena fatscha pi ampernevla. Forsa, tgi sò? Forsa sò igl sem digl buddhissem purtar en fretg pi human ainten l’antiera China. Tgi igl Tibet vigna en de absolut liber, glez è en’illusiun. Ma fissigl pussebel tgi survagnissan ena gronda autonomia e libertad? Igl taimp niro a mussar. Peder Collet