El gida a tut tgi che dumonda e fiss prest vegnì sut las rodas

Da Claudia Cadruvi / ANR

Nunstanclentaivlamain s’engascha el per vegls, impedids e malsauns. Sia servetschaivladad è enconuschenta. En pliras chasas da vegls da Cuira e conturn beneventan ils cussadents Arthur Jacomet cun plaschair. El discurra cun tuts, dat jass, fa taxi e presta da tuttas sorts servetschs. Avant sis onns è el sa rescudì per plirs pazients ed attempads che sa lamentavan pervi da schicanas d’in’ instituziun per la quala el fascheva chauffeur da taxi. Jacomet aveva admonì ch’el fetschia public il sa cuntegnair da las persunas responsablas. Perquai ha l’instituziun tgisà el pervi da disfamaziun e smanatschas. Fin al Tribunal federal ha Jacomet stuì recurrer per vegnir liber da las inculpaziuns. Ils derschaders da Losanna han dà cumplainamain raschun ad el. Las inculpaziuns èn stadas nungiustifitgadas. La Dretgira chantunala è stada sfurzada l’atun passà da reveder sia decisiun.

Tipic per in whistleblower

Ma la chaussa na lascha ni paus ni ruaus a l’um engaschà. Che l’instituziun aveva perfin empruvà dad impedir ch’el gidia vinavant la glieud veglia, gliez ha tutgà el profundamain. L’istorgia è atgnamain tipica per glieud cun engaschi endinà – tipica per in whistleblower. Probabel fiss Jacomet in candidat valabel per il Prix Courage. Ma empè dad obtegnair distincziuns sto el tschertgar resch persul satisfacziun. Senza agid d’in advocat ha el uss tgisà las persunas responsablas da l’instituziun.

Ellas hajan ditg manzegnas a sias uras, insista Jacomet. Senza questas manzegnas na fiss el mai vegnì avant dretgira e n’avess betg stuì pajar anc radund 20 000 francs custs per l’advocat or da l’agen satg. Pertge malgrà che la dretgira ed il chantun han stuì surpigliar ils custs procedurals ed han anc stuì pajar indemnisaziuns a Jacomet n’hai betg bastà per cuvrir tut ils custs per l’agen advocat. Quests daners less el uss survegnir enavos, plus daners da reparaziun per donns morals, vul dir: Schmerzensgeld e Schadenersatz.

«Schnuder» survegn petta

Arthur è naschì il 1946 ed è creschì si a Mustér. El ha emprendì da cusunz en la Fabrica da ponn a Trun. Suenter ha el lavurà en la cusunzaria en l’arsenal a Cuira. Cura ch’el ha cumenzà en la cusunzaria era el per lunsch or il giuven. «Jau erel in schnuder», raquinta el. Duas dunnas pli passadas en la cusunzaria pupragnavan il giuvenot mintgatant cun in toc petta.

Plirs decennis pli tard – il «schnuder» era en il fratemp schef da la cusunzaria – han ins dumandà Jacomet sch’el pudessia surpigliar l’assistenza e s’occupar dad ina da questas dunnas. Ella gieva gia en fanzegna e n’aveva nagin. Senza far lungas ha Jacomet surpiglià l’incumbensa, ha fatg visitas a la dunna, l’ha accumpagnada tar il medi etc.

Nettegiar apparats d’udida

La veglietta era bunamain surda e Jacomet è uschia vegnì en contact cun in’organisaziun da surds. Quest’organisaziun l’ha dumandà da far controllas dad apparats d’udida. Duas giadas il mais ha Jacomet lura visità asils ad Aschera, Jenaz, Domat, Vella, Glion, Trun, Cumpadials e Mustér nua ch’el controllava e nettegiava ils apparats d’udida dals cussadents.

Cura ch’el è sez ì en pensiun ha el enpli anc cumenzà a far chauffeur per l’instituziun che porscha quests servetschs da transport per vegls u malsauns. El steva mintga di a disposiziun.

Stigà cunter Jacomet

«Jau hai gugent glieud veglia, jau vegn ora bain cun els», explitgescha Jacomet. «En las chasas da vegls datti tanta glieud che n’ha nagin. Quella glieud ha tschaffen sch’ins salida e dumonda tge ch’i ha dà gentar u discurra in pau da l’aura. Sch’jau vegn en ina chasa da vegls m’enconuschan blers gia da lunsch ed i ha num: Arthur è qua! Arthur vegn!»

Avant sis onns hai dà midadas tar l’instituziun che porscha il servetsch da transport. Ils pazients èn sa lamentads tar Jacomet pervi da schicanas. Ils vegls na ristgavan betg da reclamar direct tar las persunas responsablas. Els raquintavan pia al chauffeur da mulestas administrativas e malhofliadads. Jacomet ha cumenzà a sa rescuder per ils vegls.

L’instituziun ha relaschà il chauffeur e l’ha tgisà pervi da disfamaziun e smanatschas. Enpli han ins empruvà dad impedir che Jacomet s’engaschia insanu’auter. L’organisaziun da surds ha perquai renunzià a ses servetschs ed in asil a Cuira ha scumandà a Jacomet da far visitas. Auters asils n’han dentant betg laschà influenzar da l’instituziun ch’ha empruvà da discreditar il chauffeur engaschà ed han vinavant clamà Jacomet da vegnir a visitar cussadents che n’avevan nagin.

Per la paja da Dieu

Jacomet ha cuntinuà cun ses engaschi ed anc oz è ses chalender adina plain termins. Il favrer ha el per exempel charrà mintga di almain trais giadas insatgi en la terapia u ha gidà qua e là a liquidar da tuttas sorts lavurettas. En sasez fiss el 
gea daditg pensiunà e pudess prender patgific.

Ma el na sa simplamain betg dir na sch’ina veglietta less ir la dumengia a messa e dovra accumpagnament. Dacurt ha in enconuschent telefonà tut en ina desperaziun perquai ch’el n’aveva nagin che fiss vegnì cun el en il spital a Turitg, el era numnadamain s’annunzià memia tard tar l’instituziun che porscha transports. Jacomet è ì cun quest enconuschent a Turitg ch’avess uschiglio stuì pajar passa 500 francs per in taxi.

Pragmatica e savens gratuit gida Jacomet. Gist perquai na chapescha el insumma betg che tschertas organisaziuns ed instituziuns che fissan en sasez obligadas da sustegnair ils vegls e che survegnan per gliez era donaziuns prestan servetsch mo tenor regla e resguardan memia pauc ils vairs basegns dals attempads.

Betg dismetter satg da rument

El descriva per exempel il cas d’in pèr maridà da passa 90 onns che viva anc a chasa. Mintga damaun vegn ina tgira che s’occupa da l’um che sto star en letg. I vegn fatg tualetta, midà sdratsch etc. Ma sche la veglietta che na po betg dauzar il satg da rument cun la sdratscha dumonda la dunna da tgira sch’ella deponiss forsa il satg giu sper via, refusa lezza il pitschen servetsch damai che l’organisaziun da tgira na lubescha betg talas lavurs.

In ulteriur exempel: Cura che Jacomet fascheva anc servetsch da taxi per l’instituziun gieva el mintg’emna en il Scanvetg per ina dunna ch’abitava en in aclaun abandunà. La dunna stueva ir tar il medi a Cuira. Ella vuleva lura – sch’ella era gist en la citad – anc ir sin banca e suenter en l’apoteca, pertge ella n’aveva gea uschiglio betg la chaschun dad ir per daners u medicaments. L’instituziun ha dentant scumandà al chauffeur dad accumpagnar la dunna sin banca.

Jacomet sa vilenta da nar sch’instituziuns ed organisaziuns, ch’èn pajadas persuenter e che survegnan in tschuat donaziuns, ageschan cun reglas uschè strictas empè da simplamain gidar sco quai ch’i fa da basegn.