Quatter duonnas chi han vivü in povertà
DA BENEDICT STECHER / ANR
Sarah Magdalena Huisman ha prelet e raquintà a Sent in möd teatral davart quatter duonnas in quatter generaziuns. Ellas han vivü e lavurà in Bergiaglia ed in Engiadin’Ota. La Grotta da cultura a Sent organisescha adüna darcheu arrandschamaints da tuot gener chi promouvan la vita culturala a Sent e cuntuorns. Las occurrenzas impromettan buna qualità e vegnan organisadas obain illa Grotta, o sco d’incuort, i’l piertan d’üna chasa privata pacs meters davent. «Das grüne Seidentuch» da Marcella Maier interpretà in möd teatral da l’actura Sara Magdalena Huisman ha muossà danouvamaing la buna schelta d’arrandschamaints dals respunsabels da la Grotta. Il toc quinta da quatter duonnas in quatter generaziuns chi han passantà üna vita cun blers mumaints difficils ed a l’ur da l’existenza. Avant man ha gnü Huisman be il cudesch da Maier «Das grüne Seidentuch» e quai ch’ella ha fat landroura es remarchabel. Sper diversas prelecziuns our dal cudesch ha l’actura adüna darcheu giovà scenas chi han manà ils preschaints illas vitas da las quatter duonnas in möd vardaivel. Ella ha fat quai in ün bun tudais-ch da scrittüra e cun pacs requisits. Üna vita illas valladas muntagnardas da la Bergiaglia e da l’Engiadin’Ota dominà eir dal clima e da la topografia da las duos valladas.
Quatter duonnas chi han cumbattü per surviver
La saira ha cumanzà cun la chanzun rumantscha «Mengina ve nan e giova cun mai…». Alma chi ha vivü dal 1797 fin dal 1877 es in sia chadafö chi tilla para transmüdada. La laina in pigna d’eira pinada, uschè chi’s pudaiva be amo tilla dar fö. Ma alch tilla dschaiva cha Don Geronomo nu d’eira plü d’intuorn. La chadafö tilla paraiva estra e vöda. «Ella driva la porta da la chaminada ed in ün chantun staiva üna rouda da filar cun üna charta ed ün fazöl da saida verd. Illa charta ha il spiritual Geronomo ingrazchà ad Alma pel temp ch’el ha vivü in quella chasa, ma cha uossa stopcha’l as dedichar a quels chi douvran seis agüd.» Alma vaiva l’età da bundant trent’ons cur ch’ella ha maridà a Giovanni. Els abitaivan in üna pitschna abitaziun. Davo duos ons es nada Lisabetta (1831–1913). Ella chi abitaiva a Soglio cun sia mamma nu vezzaiva ingünas schanzas per l’avegnir ed ha fat müdada in Engiadina, a Segl. Davo la marida cun seis hom Plasch chi’d es mort staiva eir ella davant la lezcha da stuvair pisserar per sia famiglia. Ed uschè ha cuntinuà l’artista cull’istorgia da Maier prelegiond ed in möd teatral.
Ün’istorgia trista giovada in möd viv
Huisman ha quintà e giovà in möd vivaint ed ha dovrà pacs mezs per far viver il raquint. Sch’ella quintaiva d’üna persuna schi muossaiva ella quella suvent in fuorma da fotografia chi gniva fixada vi da roms da purtrets. Eir il fazöl verd gniva adüna darcheu spostà d’ün lö a tschel. Ella as muantaiva bler dovrond tuot il palc e sch’ella prelegiaiva schi d’eir’la quietta cul cudesch in man. Sper Alma e Lisabetta ha ella s’inclegia quintà e prelet eir da Maria (1867–1957) e da Nina (1890–1975). La vita da las quatter duonnas es statta düra ed adüna darcheu dominada da guerras e da tuot l’influenza da quellas per la regiun chi vivaiva fingià quella jada per part dal turissem. Eir mortoris in famiglia han adüna darcheu provochà cha las quatter duonnas staivan lavurar di e not per trar via lur uffants. Per minchün chi cugnuoscha be la vita cumadaivla d’hozindi füssa avantagius da leger il cudesch «Das grüne Seidentuch» da Maier per pudair stimar la vita actuala.
Gust da leger dapli?