Seculs da vita 
religiusa zuppada

(gsc) Retg Emanuel da Portugal (1469–1521) e ses successurs enfin a Gian V (1689–1750) persequitavan lur minoritad giudaica tenor duas cuntradicziuns. «Dom Manuel o Afortunado» ha decretà ils 4 da december 1496 ch’i n’astgia betg pli dar nagin gidieu en Portugal davent da november 1497. Lur ha’l dentant «fatg endament las perditas economicas che l’exil dals gidieus stoppia manar e decidì da mantegnair els en il pajais cun il status da cristians. Ils 19 da mars han ins battegià per forza e mess en fermanza tut ils gidieus minorens per impedir lur geniturs da fugir (…). La maioritad cristiana resguardava dentant quels ‘cristians novs’ anc adina sco gidieus; lezs tendevan tant pli a restar fidaivels a lur Dieu: I gievan en baselgia e sa depurtavan sco catolics, ma mantegnevan il pli pussaivel normas giudaicas (…). Retg Gian III (1502–1557; ‘Dom João o Pio’) ha persvas il papa 1547 da lubir la creaziun d’ina Inquisiziun portugaisa cun trais dretgiras en Portugal ed ina a Goa en l’India (…).

L’Inquisiziun portugaisa ha ars sin schafot var 30 000 umans enfin al 18avel tschientaner. Il pli segir era da fugir dal pajais; uschia è naschida ina diaspora portugaisa, cunzunt ad Amsterdam e Tessalonic (…). Pir retg Giusep (1714–1777) ha mess fin a la pussanza da l’Inquisiziun, grazia a primminister Pombal (1699–1782)» (1).

La diaspora portugaisa ha dà al mund il filosof Bento de Espinosa (*1632 ad Amsterdam, †1677 a Den Haag), sco Benedictus de Spinoza autur d’ovras latinas e spiert avantgardist da l’illuminissem.

La communitad sefardica 
da Belmonte

La revoluziun republicana da 1910 e la participaziun a l’Emprima Guerra mundiala han gidà ad avrir la societad portugaisa e ses giudaissem sefardic. Tge vanza oz da la diaspora clandestina che sa zuppava da l’inquisiziun? «Tachles, die jüdische Wochenzeitung» da Turitg, deditgescha duas paginas da ses numer da Chalandamars a Belmonte (district da Castelo Branco), sut la Serra da Estrela (2). «Il venderdi saira e la sonda [‘sábado’] datti cult divin en la sinagoga da Belmonte e lura retschaviment en il museum giudaic. La communitad giudaica è l’unica da l’entira Peninsla iberica ch’ha mantegnì rituals ed auters elements da sia tradiziun che van enavos enfin al temp da l’inquisiziun (…). Salomon Schwarz, in inschigner gidieu da la Pologna che lavurava en ina miniera da zin da la regiun, ha documentà l’emprim la preschientscha giudaica a Belmonte (…). Il 1925 ha’l publitgà ‘New Christians in Portugal in the 20th Century’ (…). La communitad è uschè veglia ed uschè colliada tranter pèr che las nozzas internas (…) han manà per blers problems endemics da sanadad, per exempel la tschorvadad da notg. Quai di Elisha Salas, rabin naschì a Chile ch’ha lavurà a Belmonte enfin a 2018 (…). Insaquants tozzels sefards da la communitad èn emigrads ad Israel durant ils davos onns» (p.18).

1. Encyclopaedia Judaica, tom 13. Corrected Edition, senza data. Keter Publishing House, Jerusalem, pp. 922–923, chavazzin «Portugal».

2. Cnaan Liphshiz, Eine Gemeinde kämpft um ihren Platz, en: «Tachles», emprim da mars 2019, www.tachles.ch