Sociolinguista da Vrin lavura en chanzlia federala

Da Claudia Cadruvi / ANR

Darar inscuntran ins glieud giuvna cun ina tala conscienza per la rolla e posiziun dal rumantsch sco lingua minoritara: Giuanna Caviezel è creschida si a Vrin, è stada da mattatscha cun ses geniturs 14 stads ad alp, studegia sociolinguistica e translatescha tar la chanzlia federala dapi passa in onn texts da la confederaziun en rumantsch. Mo paucs enconuschan questa differenza: Il rumantsch è ina lingua naziunala, però betg ina lingua uffiziala. La giuvna translatura sa exact tge che quai munta, numnadamain ch’il rumantsch na stat betg a pe al tudestg, franzos e talian sin plaun federal. Blers documents impurtants na cumparan mai per rumantsch. «Atgnamain n’èsi betg gist che nus n’avain betg il medem status sco tschels linguatgs», di Giuanna Caviezel e conceda a medem mument ch’i fiss strusch pussaivel da translatar tut. E tuttina: «Per esser sincera quet jau ch’i n’è betg en urden.»

Fin sentiment linguistic

Dacurt ha Caviezel translatà la broschura davart la nova taxa per radio e televisiun. Ella na sa cuntenta betg cun soluziuns mo a mesas. La broschura explitgescha tranter auter per tge intent ch’ins dovra ils daners. Per «Verwendung der Abgabe» ha ella chattà en il pledari il pled «utilisaziun da la taxa». Tenor ses fin sensori linguistic n’era quest pled dentant betg precis avunda. Ella ha tschertgà vinavant e la finala chattà il verb «impunder» ord il qual ella ha fatg «l’impundiziun da la taxa». Cun la medema precauziun – ed en collavuraziun cun la chanzlia chantunala dal Grischun – sa fatschenta ella da preschent cun las materialias per las elecziuns naziunalas da l’atun vegnint. Er ils Rumantschs duain obtegnair mussavias ed entruidaments davart las elecziuns – saja quai sin palpiri u sin la plattafurma ch.ch.

Laus, Ramosa e Diesrut

Gia dapi sis onns na viva Caviezel betg pli en il Grischun e n’ha betg pli tant contact cun famiglia ed amis. L’entschatta en la chanzlia federala ha ella perquai gì l’impressiun ch’i manchia ad ella tscherts pleds. En il fratemp resenta ella quai sco privilegi da pudair sviluppar in rumantsch pli elevà ch’enritgeschia era sia vita privata. «Forsa poss jau dar in impuls ad autras persunas da mia vegliadetgna e poss dar vinavant ina u l’autra expressiun che nus pudain duvrar empè dal pled tudestg.» I para ad ella impurtant da pledar in bun rumantsch. «Sche mintgin dat mo in zichel bregia porta gliez gia bler. Il tudestg è uschè ferm e sche nus Rumantschs cuntinuain a sa suttametter n’avain nus nagina forza dad evitar ch’il tudestg dominescha.»

Caviezel è creschida si cun in bab rumantsch ed ina mamma tudestga. Sch’insatgi la dumonda suenter sia lingua materna inditgescha ella però il rumantsch. Plinavant discurra ella oz, en situaziuns ch’ella ha pli baud forsa anc duvrà il tudestg, sapientivamain rumantsch.

Giuanna è creschida si a Vrin, entadim la Lumnezia. Sco mattatscha è ella stada 14 stads cun ses geniturs e cun sia sora ad alp: Laus, Ramosa, Diesrut e S. Carli. Naven da l’alp da Morissen gieva ella perfin cun moped ed auto da posta giu Vella a scola secundara. «Igl è stà il pli bel temp da mia vita. Da là vegn era mia attaschadadad a la natira.»

Manchester ed 
Aix-en-Provence

Suenter la matura bilingua cun rumantsch a Cuira è ella s’inscritta per il studi da translaziun a l’Universitad da Genevra durant il qual igl è stà d’absolver in praticum a l’ester. Giuanna è stada a Manchester ed ad Aix-en-Provence – dus semesters dal tuttafatg differents. L’universitad en l’Engalterra haja offrì in’organisaziun extraordinaria ed in’infrastructura geniala, raquinta ella. Ma i fascheva adina trid’aura ed igl era grischatsch amez questa citad industriala. Il cuntrari en Frantscha: Là era l’organisaziun sgarschaivla e l’infrastructura uschè miserabla che la studenta aveva magari dubi che la sutga sin la quala ella seseva pudess ir en paglia. Persuenter hai 
fatg mintga soli di in’aura magnifica en questa bellezza cuntrada da la Frantscha dal sid.

Giuvna en il team

En l’exteriur ha la studenta percurschì quant aut ch’il nivel da scolaziun a las universitads svizras è. Suenter il bachelor en «communication multilingue» a Genevra ha ella cuntinuà cun il master en sociolinguistica a l’Universitad da Berna. «Entras quest studi sun jau vegnida bler pli pertscharta dal fatg ch’il rumantsch è in linguatg minoritar. Jau sun era pli loscha dad esser ina Rumantscha e bler pli conscienta quant impurtant ch’igl è da mantegnair in tal linguatg», di la studenta che ha l’intenziun da scriver sia lavur da master davart in aspect sociolinguistic dal rumantsch. Tge pigliar a maun suenter il studi na sa ella anc betg. Da viver a Berna plascha bain. «La qualitad da viver è fitg auta. Sch’ins po la stad sur mezdi ir a currer sper l’Aara èsi in daletg.» Currer distanzas lungas – sche pussaivel en il guaud – munta per ella recreaziun. Suenter ina tala tura turna ella plain elan e schlantsch en la chanzlia federala e cuntinuescha sia lavur. Ella è per lunsch ora la pli giuvna en il team. Gliez na resenta ella betg sco dischavantatg. «Jau sai profitar da las experientschas dals auters ed jau poss era vegnir cun propostas da translatar documents u paginas d’internet che pon servir a la populaziun rumantscha.»