«Il dretg mument da far il pass ella secunda retscha»

Cun Martin Cabalzar ha
Hans Huonder / anr discurriu

Martin Cabalzar seretila sco cauredactur da La Quotidiana. Rodund 20 onns ha el tgamunau la redacziun ni coordinau la purschida dalla suletta gasetta romontscha quotidiana cun l’Agentura da novitads rumantscha (anr). En in’intervista cun l’anr mira Cabalzar anavos sin quei temps ed era empauet sigl avegnir.

Martin Cabalzar, avon 32 onns essas Vus daventai redactur dalla «Gasetta Romontscha». Tgei colligia Vus spontan cun quella midada da scolast secundar ella stiva redacziunala?

Martin Cabalzar: La decisiun ei buca stada sempla lezza gada. Jeu devel numnadamein fetg bugen scola a Vella en Lumnezia ed encurevel buc exnum da far ina midada. Da l’autra vart ha la schurnalistica adina fascinau mei, seigi quei sco lectur passiunau da gasettas, denton era sco giuven redactur dalla «Talina» (gasetta da giuventetgna) ni era sco collaboratur liber dalla «Gasetta Romontscha». A Friburg hai jeu giu priu l’occasiun da frequentar sper il studi da scolast secundar era prelecziuns e seminaris da schurnalistica e publicistica. Gia duront il studi hai jeu considerau il schurnalissem sco in’opziun professiunala pusseivla per pli tard. Damai ch’jeu devel bugen scola erel jeu denton buca s’annunziaus per il post vacant ella redacziun dalla «Gasetta Romontscha». Ton igl editur Pius Condrau sco il cauredactur Giusep Capaul han denton pudiu perschuader mei da far la midada gia suenter sis onns scola. Damai ch’jeu sun vegnius clamaus hai jeu saviu tschentar mez las cundiziuns. Ina da quellas ei stada d’arver a Glion in biro extern per aschia saver migliurar la preschientscha dalla Foppa e dalla Lumnezia ella GR. Quei ch’ei la finala lu era succediu.

Sco cauredactur dalla «Gasetta Romontscha» essas Vus stai dil meini ch’ei drovi buc ina gasetta romontscha dil di, mo essas lu tonaton daventai cauredactur da quella sco successur d’Enrico Kopatz. Probablamein vesis Vus quei empau auter oz.

La «Gasetta Romontscha» era da lezs onns ina ferma gasetta regiunala per la Surselva, veva alla fin bunamein 6000 abonnents e steva sin saunas combas finanzialas. Pia negina necessitad urgenta da far ina midada. Nossa strategia da quei temps fuva in’autra, numnadamein da transformar successivamein la «Gasetta Romontscha» en ina gasetta dil di per l’entira Romontschia. Cun quei intent vevan nus giu mess el decuors digl onn 1996 fil en guila per ina fusiun dalla «Gasetta Romontscha» (catolica) e dalla «Casa Paterna/La Punt» (reformada) e previu da schar cumparer la gasetta fusiunda cun Daniev 1997 treis gadas ad jamna, enstagl da mo duas resp. mo ina gada ad jamna sco entochen dacheu. En ina secunda fasa era previu da s’extender viers Surmeir e pli tard forsa era viers l’ Engiadina. En quei interval ei denton l’Agentura da novitads rumantscha vegnida fundada, fullond via ad ina sperta realisaziun d’ina gasetta quotidiana per l’entira Romontschia. Igl editur dalla «Gasetta Romontscha», la Gasser SA (oz Somedia), Hanspeter Lebrument ha denton decidiu pli u meins sur notg da realisar sez quella nova gasetta. Quella decisiun ei vegnida buca mo per la Romontschia, mobein era per la redacziun sco in cametg ord tschiel serein. Jeu hai avertiu lezza gada igl editur d’in pass talmein temerari, damai ch’jeu dubitavel che l’acceptanza per in tal product seigi madira ed erel perschuadius che la resca finanziala seigi memia gronda. Mias resalvas ein lu era beinspert severificadas.

Era sch’jeu vess preferiu lezza gada la politica dils pass pigns stoi jeu conceder ch’ei ha probabel duvrau quei culp da liberaziun d’in editur privat ordeifer la Romontschia. Malgrad che la realisaziun d’ina gasetta dil di ei stada decennis alla liunga in desiderat primordial dalla Lia Rumantscha era la discussiun denton totalmein bloccada. Il culp anetg da Lebrument ha en scadin cass debloccau la situaziun stagnada.

Malgrad tuttas difficultads ch’ein suandadas astgein nus tuttina constatar oz cun satisfacziun che La Quotidiana ei stada in essenzial pass anavon per la derasaziun dil plaid scret, per l’avischinaziun e capientscha vicendeivla dils idioms e per la capientscha passiva dil rumantsch grischun. Ord quella perspectiva ei La Quotidiana – tenor miu avis – in dils pli impurtonts projects dalla promoziun, actualisaziun e derasaziun dil lungatg e dalla cohesiun interromontscha ch’ein vegni realisai el decuors dils davos decennis enteifer la Romontschia. Che la redacziun actuala ha giu la cuida da far quei dat satisfacziun.

Uss – pressapauc treis decennis pli tard e suenter esser stai rodund 20 onns cauredactur da La Quotidiana – returneis Vus ella secunda retscha dalla redacziun. Tgeinins ein ils motivs che Vus essas sedecidi da remetter la funcziun sco cauredactur?

Igl ei propi il dretg mument per far la midada, ton per la gasetta sco per mei persunalmein. Primo ei la cuntinuitad da La Quotidiana – en tgei fuorma era – uss garantida grazia agl engaschament rinforzau da confederaziun e cantun e grazia ad ina collaboraziun pli intensiva cun Radiotelevisiun Rumantscha. Secundo eis ei en vesta alla transformaziun digitala dalla pressa impurtont che la generaziun dils «digital nativs» surprendi uss il tgamun. E terzo eis ei la finala impurtont ch’ei detti – suenter ch’jeu hai giu la cuida ed il privilegi da far quei duront passa 20 onns – in niev tgamun ch’ei habels da dar niev slontsch, realisar novas ideas e dar novs accents ed ina nova cumparsa alla gasetta. Jeu hai fatg fetg bugen – malgrad tuttas difficultads – miu job sco schefredactur da La Quotidiana duront varga 20 onns, uss selegrel jeu denton da saver surdar quella responsabladad en mauns pli giuvens.

Ils davos biebein 20 onns ein stai difficils per la pressa romontscha, en special per La Quotidiana. Igl editur ha relaschau ni surdau pli u meins igl entir persunal dalla redacziun all’anr. Co ei quei stau pil cauredactur ch’ha survegniu sez la visada da plazza digl editur avon in onn?

La Quotidiana ha daveras mai giu sempel. Il squetsch da spargn ei staus permanents e las decisiuns persunalas resultontas ein stadas dolorusas per tut ils involvai. Nus vein legreivlamein saviu evitar cass da direzia, damai che la anr ni RTR han la finala saviu surprender il persunal relaschau. Cun reducir constantamein persunal san ins secapescha buc exnum migliurar la qualitad dil product e realisar novaziuns che fussen stadas necessarias.

Il sectur dils mieds da massa sesanfla en ina midada considerabla e rasanta. La digitalisaziun ha priu surmaun. Tgei munta quei per la pressa locala e regiunala?

La digitalisaziun ei in fatg che selai buc ignorar e sforza buc il davos era la pressa da s’adattar. Sco tut ensiara era la digitalisaziun ton schanzas sco prighels. La sfida vegn ad esser da nezegiar optimalmein las schanzas e minimar ton sco pusseivel ils prighels. Jeu sun perschuadius che la digitalisaziun ei ina gronda schanza, gie ina premissa indispensabla per che la pressa sappi insumma exister egl avegnir. Quei process da transformaziun pretenda denton novas investiziuns e drova temps. El mument perdess La Quotidiana memia bia abonnents ed inserents cun seconcentrar sin ina versiun digitala e renunziar alla gasetta stampada. Egl avegnir vegn la versiun digitala denton a survegnir adina dapli prioritad.

Tgei funcziun ha la pressa regiunala, era egl avegnir?

Ella ha vinavon la funcziun primara d’informar e divertir. Enteifer la Romontschia ha ella plinavon l’impurtonta funcziun da promover, actualisar e derasar il lungatg, augmentar la capientscha vicendeivla denter ils idioms e far punts denter la populaziun che viva ellas valladas da tschep ed ils emi-grai che vivan ella diaspora romontscha, seigi quei el Grischun ni ella Bassa. Quei ei sia effectiva «raison d’être», siu dretg d’existenza. En quei senn resta La Quotidiana (en versiun stampada ni digitala) in instrument central e per mei indispensabel per la promoziun dil romontsch ch’ei buca mo periclitaus, anzi, smanatschaus en sia existenza. La gasetta ha vinavon la funcziun da selecziunar, zavrar, verificar, analisar, valetar las informaziuns ed approfundir las novitads ch’ins recepescha a moda sperta e magari superficiala entras ils mieds da massa electronics, las plattafuormas digitalas e las reits (as)socialas. Dil reminent sun jeu perschuadius ch’il pign e surveseivel (small is beautiful) survegn la finala puspei dapli calamita en nies mund globalisau.

Las gasettas piardan buca mo abonnents, mobein era volumen d’inserats. Omisdus facturs ein da muntada existenziala pils products. Co san ins midar quei, ni ei la gasetta en fuorma stampada in model antiquau?

Probablamein san ins buca midar quei culs instruments economics en ina fiera libra. Il problem ei ch’adina pli pauca glieud ei promta da pagar per las informaziuns, aschia ch’il squetsch da spargn ellas redacziuns daventa adina pli gronds. Quei ha secapescha in effect negativ ton silla qualitad sco sin la singularitad e diversitad dallas gasettas. Sch’ins ei denton digl avis ch’ina pressa diversificada ed independenta seigi vinavon impurtonta per nies stadi e per nossa democrazia eis ei necessari ch’il stadi procuri era per las premissas da rom per che la pressa sappi exister vinavon. Quei va buca senza ina sprezza finanziala. En discussiun ein actualmein instruments sco la reducziun dallas taxas per la repartiziun dallas gasettas entras la posta e contribuziuns statalas per sustener la transformaziun digitala. Per la pressa romontscha ei ultra da quei – risguardond sia muntada centrala per la promoziun dil lungatg – in sustegn supplementar giustificau.

Co vesa Vossa bilanza sco cauredactur da La Quotidiana ora suenter che quella ei uss en sia 23avla annada?

Jeu sun satisfatgs ch’igl ei reussiu da realisar cun resursas persunalas e finanzialas ordvart mudestas in product schurnalistic ch’astga tuttavia secumparegliar cun products da redacziuns ch’ein dotadas in bienton meglier cun finanzas e persunal. Per che quei reusseschi ha ei duvrau sforzs extraodinaris dalla redacziun, denton era da numerus collaboraturs libers. Da muntada centrala en quei grau ei era la collaboraziun zun intensiva e pragmatica cun l’Agentura da novitads rumantscha stada. Senza quella vess La Quotidiana mai saviu exister. Satisfatgs sun jeu denton era ch’igl ei reussiu a mi da gudignar varga 40 collaboraturas e collaboraturs libers, giuvens e vegls ord tut las valladas romontschas, che scrivan pli u meins regularmein per la gasetta. Secapescha che nus havein era fatg sbagls.

Buca reussiu eis ei a La Quotidiana da fitgar pei egualmein en tut las regiuns romontschas. Cunzun en Surmeir ed en Engiadina ha La Quotidiana buca pudiu penetrar sco previu, quei cunzun pervia dallas purschidas localas alternativas «Pagina da Surmeir» e «Posta Ladina». Bugen vess jeu secapescha era gia fatg pli baul il pass alla digitalisaziun, rendiu pli attractiva la cumparsa grafica dalla gasetta ed augmentau la preschientscha ellas reits socialas. Per far quels pass han denton ton las finanzas sco il persunal necessari muncau. Jeu sun denton perschuadius che nus havein fatg – ensemen cun la anr – igl optimum pusseivel sut las circumstanzias dadas.

Tgei fagesses Vus auter oz – ni detg cun auters plaids: Ei il model dils davos onns secumprovaus?

Tenor miu manegiar ei il model da principi secumprovaus, el sto denton vegnir sviluppaus vinavon s’adattond allas novas pretensiuns ed allas novas sfidas. Per dumignar las sfidas digl avegnir drova ei cunzun ina concentraziun dallas forzas. Aschia ei era ina stretga cooperaziun cun Radiotelevisiun Rumantscha – ch’ei (per cletg!) relativamein bein dotada cun finanzas e persunal – indispensabla.

Tgei giavischeis Vus a Vies successur, il niev cauredactur dalla Fundaziun Medias Rumantschas?

Jeu supponel ch’jeu stoppi buca dar cussegls a miu successur ni a mia successura. La finala sto mintgin anflar sez sia via. Metter a cor ad el ni ad ella less jeu forsa sulettamein d’haver bien quitau dils numerus collaboraturs libers e columnists che dattan – sper la redacziun professiunala – bia colur, mur e savur alla gasetta ed augmentan l’identificaziun dils lecturs cun «lur» gasetta. En quei senn giavischel jeu a miu successur ni a mia successura bia bunas ideas, bia energia e perseveronza, aviartadad e toleranza, denton era in dies lad ed empau pial dira en quella fascinonta, denton daveras buc adina sempla incarica. En scadin cass: Bien cletg, satisfacziun e success!