La vegldüna molestusa
Intuorn la maisa d’ustaria sezzan ün pêr vegliets, e per nu savair bler che quintar, hana cumanzà a chantar lur misiergia: «Quists daints maladets», ha dit il prüm, «i nu fa mal be cun gnir, i fan mal eir cun ir, e lura il daintist, quel cuosta üna pruna». L’oter ha miss pro: «Pels daints pazienza, i’s po viver eir sainza, mo scha tü hast la rain chi nu tegna plü, chi doula, scha tü hast dad ir tuot sdrenà e gob davo la via cha tuot chi guarda, scha tü nu sast la not co star in let». Mo’l terz vaiva l’impreschiun dad esser el il plü mal a la via ed ha dit: «Vo vaivat be üna, eu n’ha set mendas be suot l’öss cua, sco chi disch il proverbi: meis pè dret, meis stomi, mia nerva!» In quel mumaint s’ha rivida la porta ed aint es gnü ün homun ferm cun üna crotscha in man. El gniva palpond, vaiva sü ögliers gröss ed eir cun ögliers eira l’intera ustaria aint illa tschiera. El ha dumondà: «Es qua inchün?»
Ecclesiast chapitel 12
I dà ün chapitel aint il Vegl Testamaint ingio chi’d es discuors da la vegldüna molestusa, ün chapitel fich special ed excepziunal ingio cha las mendas da l’età sieuan üna davo tschella e quai in fuorma da conguals, d’üna lingiada da metafras.
L’introducziun
T’algorda da teis Creader
in la flur da la vita,
ant co chi vegnan ils dis mals
e chi s’approsman ils ans
dals quals tü dscharast:
«Els nun am plaschan.»
ant co cha’l sulai s’ins-chürescha
e la glüm e la glün’e las stailas,
e cha davo la plövgia
vegnan adüna darcheu nüvlunas.
La flur da la vita. Tü hast ta sandà, tü est sainza macla ne defet, tü hast teis manster, teis guadogn. Tü hast duonn’ed uffants. Tü hast tuot. Pensa a teis Creader, pensa a quel chi t’ha dat tuot, ingrazcha’l, loda’l. Perche daman po cupichar tuot, daman vegnan forsa agià quels ons chi propcha nu plaschan. Tuot vegn s-chür. Il s-chür, la s-chürdüm absoluta da la fossa. I plova e plova e la bell’ora, il tschêl serain, la buna glüna nu tuornan plü. Quista es l’introducziun a nos chapitel Ecclesiast 12. E quia cumainza l’autur a manzunar in metafras las mendas molestusas da l’età. (Pagina 863 bibla rumantscha)
Cur cha’ls g u a r d i a n s da la chasa tremblan
e cha’ls h o m e n s f e r m s as plajan
Ils guardians da la chà es la bratscha chi trembla
Ils homens ferms sun las chommas fallombras.
Cur cha las m u g l i n e r a s stan oziusas.
pervia cha lur numer s’ha schminui.
Las muglineras sun meis d a i n t s in bocca.
I vessan da far farina, mo siond uossa in pacs,
stana ozius e sömgian dals bels temps passats.
Cur chi vezzan be t u o r b e l
quels chi guardan our da f a n e s t r a.
Ad ün da quels vaina inscuntrà in ustaria.
quel chi’d ha dumperà: Es qua inchün?
Cur chi serran las p o r t a s.
I nu’s d o d’ il fracasch da la via.
Quel vaiva pür da rivar in ustaria,
quel chi’d es l u o r d sco üna platta.
Cur cha la rumur dal m u g l i n vain al main.
Il muglin chi vess da moller es eir in quist
lö la bocca. Il plaschair da dar ün böt
o da conversar es gnü ferm al main
Cur cha’l tschüvlagiar da l’utschein va spirand.
Oters tradüan: Cur ch’el leiva la daman
già cul tschüvlar dals utschels.
Cur chi s’immütischan tuot las figlias dal c h a n t
Eu nun ha plü ingüna vusch, sun gnü rac sco ün corv.
quant n’haja chantà plü bod in plüs cors!
Cur chi s’ha t e m m a da lous elevats
E cha s g r i s c h u o r s guettan sün via
Quist paradigma es actual:
Il glatsch sün via e la povra rega
chi nu vain stangla da salvar glieud dals privels.
Cur cha’l b ö s – c h d a m a n d e l s flurescha
Gnond sü ils ons vain plan sieu la pel d’asen.
E davo la pel d’asen vain il bös-ch da mandels
Amo l’ultima metafra:
Cur cha’l s i l i p s’adoza be cun stainta
E cha’l c a pe r nu fa plü gnir il gust
Cun quistas duos expressiuns
es segnalà il chal da la sexualità.
E per finir: Da students chantaivan nus: «Post iucundam iuventutem, post molestam senectutem, nos habebit humus«. – Davo tuot quists malandems chi’ns assaglian, davo tantas doluors pitschnas e grondas vain ün di la fin. Quai referescha nos chapitel in quatter metafras: La corda d’argient as tschunca, la coppala d’argient crouda e va in tocs, tü vast a bügl cul quagl, e quel di va’l in duas ed es a fin. Mo la quarta metafra am fa la plü gronda impreschiun: La rouda dal muglin crouda our dal rudaischen e crouda giò aint il puoz. Il muglin sta ouramai salda. Perche l’uman sta in sa chasa e quels chi plondschan led per el van per la via intuorn, e la puolvra vain darcheu terra, sco ch’ella es statta, ma il spiert quel tuorna pro Dieu chi l’ha dat.
Duri Gaudenz
Gust da leger dapli?