Noms nivan e vignan savens scursanias

Da Peder antona Baltermia

Schi dei scu tgi dat noms per las persungas èn chels er adegna nias scursanias. Oz è chegl zont modern ainten tot igls lungatgs. Ma er gio pi bod ins scursaniva igls noms. Er an rumantsch. Ed ins so betg gist adegna sen l’amprema danonder tgi chels noms dereivan. Ena rasposta alla dumonda pertge tgi ins scursanescha noms è atgnamaintg fitg simpla: Ord muteivs practics. Schi pansagn per exaimpel agls Spagnols u agls Portughes tgi on betg angal tigl prenom, mabagn er tar la schlatta en’antiera liongia da noms schi ans para chegl schizont ruschanevel da scursaneir. Ed er schi pansagn agl nov prenzi dall’Engeltera Archie Harrison Mountbatton-Windsor schi tgapignsa er tgi en tschert basigns per simplifitgier e scursaneir igls noms ègl adegna do.

Er an rumantsch. Ed er tar nous an Surmeir. E chegl schibagn tar las donnas ed anc pi fitg tigls omens. Ins duvrava e dovra ple u manc adegna angal igl prenom. Ed uscheia ins era led schi chel era betg mengia lung.

Blers noms dobels

An rumantsch davigl pi bod blers noms dobels. An Nagiadegna prest anc daple tgi an Surmeir ed an Surselva. Ma noms dobels eran ferm duvros. Daple per omens tgi per donnas. Uscheia eran noms scu Gion Gira, Sep Antona, Lurintg Andreia, Giatgen Gisep, Gion Peder, Giatgen Peder, Gion Batist, Giatgen Mitgel, Gion Franzestg, Peder Antona, Giatgen Matia, Mitgel Gisep e Gion Giatgen. Chegl en pêr digls noms dobels tgi eran igls pi derasos. E chegl naturalmaintg er ainten igls dialects locals scu en Giatgen Matoias a Surava u en Schon Schatgen a Vaz. Dasperas chels noms dobels davigl alloura er las scursaneidas da noms.

Per exaimpel era igl prenom Baltermia mengia lung ed uscheia ins numnava purtaders da chel nom simplamaintg «Mia». Ed igl nom Nutegn tgi fiss an tudestg Otto ins numnava curt «Not». Igl nom tudestg Anton survagniva an rumantsch anc en «a» ed era uscheia Antona. Ma presta adegna ainten la furma scursaneida «Tona» an Surses ed an Val Alvra pitost «Toni».

En nom tgi niva e vign avant savens ainten las teras cristianas è Cristianus. En antecessour digl uestg da Coira dad oz veva nom Cristianus Caminada. Chel nom niva er duvro ainten la furma pi curta cun Cristian ed an Surmeir ins duvrava alloura la furma anc pi scursaneida da Crest. Chel nom tradiva atgnamaintg tgi igl purtader seia egn tgi suonda la religiun cristiana, damais en cristian. Oz survign en unfant pitost igl nom Cristiano. Pero betg perveia digl Dia dalla regiun cristiana, mabagn perveia digl dia digl ballape, igl Portughes an sarvetsch da Juventus Turin, Cristiano Ronaldo.

Igl nom tudestg Georg ò an surmiran eneda la versiun da Sotses cun Gieri ed alloura la versiun tipica da Surses cugl «a», Giera. Ed alloura dattigl er anc l’otra furma tgi è tgunschamaintg en import franzos «Schorsch».

Tar las donnas pi savens scursaneidas

Chella scursaneida tgi vagn gio menziuno tar igls omens cun «Mia» scu scursaneida da Baltermia, chella dattigl er per las donnas. Angal ò ella tot en’otra derivanza. «Mia» tar ena donna dereiva atgnamaintg da Maria. Ma magari er dad Annamaria u Annamia.

En nom detg deraso era er Meia. Er chegl era ena scursaneida. Ed er chegl è en nom tgi dereiva dad ena donna tgi veva gronda reputaziun tigl pievel: Maria, la mamma digl Signer. Ed er ella veva survagnia an Surmeir igl tipic diftong e sa numnava «Mareia». Nous schagn la dumang allas 06.00 e la seira allas 20.00 betg tgi totga d’Ave Maria, mabagn d’Ave Mareia. I dava pi da bod er savens igl nom per la donna Onnamareia. Maria era schi stimada tigl pievel tgi perfign omens survagnivan chel nom. Er ainten la tipica furma surmirana scu per exaimpel Gion Mareia.

En nom tgi era pi bod fitg savens tar donnas an Surmeir era Marioschla. Damais cuntigna er el igl nom Maria e conferma la ferma attaschedadad tar la mamma digl Signer. Marioschla è en nom cumponia ed an tudestg ins schess Maria Ursula. Er an rumantsch era chel nom en po lung ed uscheia niva savens er cò fatg la scursaneida tar «Moscha».

Gnagna è er en nom scursania per ena donna. Er en nom tipic surmiran. Er davento pi rar e zont fitg rar. El dereiva digl tudestg Magdalena. E cuntigna damais er igl nom Maria. La patrunga-baselgia da Stierva è sontga Maria Marlagna. Marlagna è igl nom surmiran per Magdalena e Gnagna è ena scursaneida da chel.

En nom feminin cun diversas furmas era Giseppa. Er chel davigl savens ainten la cumbinaziun cun Maria, damais Maria Giseppa. Digl nom Giseppa era alloura fitg derasada la furma scursaneida da Seppa. Ins cattava magari er la furma betg schi usitada, ma tuttegna duvrada da Peppi tgi è er ena scursaneida. Er igl nom Pina è ena scursaneida. Atgnamaintg digl madem nom, numnadamaintg da Giuseppina (taliang) u Josefine (tudestg). Er Tina è ena scursaneida mecta derasada. Ella pò derivar da ples noms. Uscheia da Bettina (Elisabeth), da Clementina, da Cristina u er da Martina.