Evitar chi detta ün oter temp co pro’ls vaschins

DA FLURIN ANDRY / ANR

Da l’on 2021 less la majorità dal parlamaint da l’UE abolir il temp da stà. Per l’Engiadina Bassa chi cunfina cun l’Austria e l’Italia difficultess quista müdada la vita in plüs reguards. L’ultima dumengia da marz s’haja müdà in Europa darcheu las uras sül temp da stà. L’ura chi s’ha pers as survegna inavo darcheu l’ultima dumengia d’october cur chi cumainza il temp d’inviern. Cuort avant il cumanzamaint dal temp da stà d’ingon vaiva decis il parlamaint da l’Uniun europeica (UE) cun 410 vuschs per e 192 cunter e 51 abstenziuns dad abolir il temp da stà. Eir da las retscherchas chi sun gnüdas fattas i’ls pajais da l’UE esa resultà cha’ls blers nu lessan plü il temp da stà. Quel d’eira gnü introdüt da l’on 1977 in Europa, resp. dal 1981 in Svizra, per pudair trar a nüz meglder la glüm dal di e spargnar uschea energia. La decisiun finala trarà il cussagl da l’UE, dimena ils pajais commembers. Els staran eir decider chenün temp chi introdüessan scha’l mez on temp da stà gniss aboli – tuot on temp d’inviern o temp d’instà?

«Il corp s’adatta 
a la glüm»

«Probabelmaing correspuonda il temp d’inviern plütöst a nos ritem intern», declera la doctoressa Melitta Breznik chi maina la partiziun medicina cumplementara a l’ospidal a Scuol, «a mezdi es la glüm la plü ferma, il corp s’adatta a la glüm cun tuot seis ritems, saja quai la digestiun, ils ormons, il ritem da durmir e quel dad esser sdruaglià ed oter plü.» Perquai sarà il temp d’inviern tenor ella eir plü fisiologic, chi correspuonda plütöst als process da la vita: «I nu’s sto star sü uschè bleras bunuras illa s-chürdüm per ir a lavurar, eu m’impaiss chi saja schon plü fisiologic schi s’haja fingià a bunura ün pa glüm a disposiziun.» Da tschella vart ha, sco ch’ella agiundscha, la società adüna daplü il bsögn da sezzer la saira in cumpagnia our i’l liber e giodair il cler e’l chod. «Id es evidaint, üna società dal temp liber vess plü jent tuot on il temp da stà, ma sco ch’eu n’ha dudi as pledescha per motivs da sandà plütöst pel temp d’inviern.» Per evitar cha la Svizra dvainta ün’insla dal temp starà ella s’adattar als pajais vaschins: «Inschinà s’haja darcheu cunfins artificials e’s sto müdar l’ura cun passar sur cunfin», manzuna Breznik, «güst in regiuns al cunfin cun dafatta trais pajais sco nossa o a Basilea füss quai sgüra ün dischavantag. I’s viva eir culs vaschins da sur cunfin e lura difficultess quai eir ils viadis professiunals sur cunfin.»

«I dovress üna buna 
comunicaziun turistica»

Madeleine Papst, la pledadra da pressa da la Turissem Engiadina Scuol Samignun Val Müstair SA (TESSVM), constata cha’l tema temp da stà saja ün tema general e na be per lur giasts. Ella manzuna però istess eir aspets turistics da quista tematica: «Schi’d es temp da stà es quai adüna bun pel turissem: Il di es plü lung e plü lönch cler, quai significha cha’ls giasts pon profitar plü lönch la saira da sportas turisticas.» Scha’ls stadis da l’UE abolischan propcha dal 2021 il temp da stà spera ella perquai chi tschernan per tuot on il temp da stà. A Papst plaschessa eir schi laschessan sco chi’d es uossa, cul temp d’inviern e’l temp da stà. «Ma schi dà la müdada esa be da sperar cha la Svizra tilla fetscha eir. Scha nos pajais dvantess ün’insla dal temp füssa plü difficil impustüt a coordinar ils temps da partenza ed arriv da las colliaziuns da trafic public sur cunfin», disch la turisticra, «implü ans stuvessna sfadiar per comunichar bain, attenziun, la Svizra ha ün oter temp co l’UE.» Ils prüms ün, duos ons füssa, sco ch’ella suppuona, «probabelmaing fich cumplichà per comunichar quai in differents reguards, na be in quai chi reguarda il trafic public. Ma davo gessa lura schon.»

«Per no paurs nu 
müdessa bler»

Che experienzas fan ils paurs cul temp da stà? «I s’ha adüsà bain vi da quai chi’d es quist mez on plü lönch cler la saira», disch Anton à Porta da Scuol. Eir al muvel nu fa la müdada dal temp a seis avis gronda fadia: «I s’adüsan relativmaing svelt cha no gnin ün’ura plü bod in stalla. Id es evidaint, schi’s vain plü bod dana quella bunura damain lat. Ma d’utuon es quai lura viceversa.» Important esa, sco ch’el accentuescha, cha la Svizra nu resta ün’insla e chi’s fetscha in tuot l’Europa l’istess: «Güsta per no cha no abitain al cunfin cun oters pajais füss uschè ün’insla pac agreabla.» El svessa füss bun da viver cun tuots duos temps, cun quel d’instà e quel d’inviern. Chi’s d’eira uossa adüsà cun quista müdada dal temp chi paraiva üna buna roba, disch à Porta, «ma schi vess da dar la müdada pigliess eu bod plü jent il temp da stà dürant tuot l’on. La saira füssa lura plü lönch cler, e la bunura s’adüsessa schon chi füss plü lönch amo s-chür.» Cha’ls paurs hajan insomma da viver cullas glünas da la natüra, agiundscha à Porta, «scha l’ura es avanzada o na nu giova a meis avis uschè üna gronda rolla.»