«Cu mia olma ha priu cumiau»

da Martin Cabalzar

Dacuort ei cumpariu ella Casa editura CMS la publicaziun bilingua «Als meine Seele Urlaub nahm / Cu mia olma ha priu cumiau» da Theo Candinas. Ei setracti d’ina historia da famiglia cun consequenzas biograficas che savessi forsa esser sia davosa publicaziun, remarca il giubilar dils navonta sibilinicamein sil dies dalla cuviarta da siu niev opus litterar. La vernissascha dil cudisch, accumpignada d’ina prelecziun digl autur Theo Candinas sez, ha giu liug dacuort en Casa Romontscha a Cuera. La serada litterara ei vegnida introducida e moderada d’Arnold Spescha ch’ei sez litterat ed in bien amitg digl autur. Hans Fäh, in convertit romontsch, ha embelliu la prelecziun cun entginas canzuns popularas romontschas cun accumpignament dalla ghitara.

In’ovra litterara 
surprendenta

Theo Candinas ei naschiuns a Surrein sco fegl d’in scolast e pur, ei vegnius scolast ed ha studegiau a Friburg, Paris e Perugia ed instruiu alla scola secundara ed alla Scola media mercantila per giuvnas dil marcau da Cuera. Suenter sia pensiun anticipada ei Candinas s’etablius ensemen cun sia dunna Marguerite en siu vitg nativ da Surrein. Sper sia clamada da magister ha Candinas creau in’ovra da gronda dimensiun e purtada. Sco quei che Spescha resda ei la bibliografia da Candinas vasta e varionta, ella cumpeglia romans, historias cuortas, poesias, dramas, giugs auditivs, films, cabaret e translaziuns ed el ha scret ina grammatica per emprender sursilvan. Buca d’emblidar las contribuziuns en lungatg tudestg e franzos, sco era ses numerus artechels e columnas ella «Gasetta Romontscha» ed en La Quotidiana. Igl autur seigi mai senuspius da prender posiziun davart problems actuals e virulents da nos dis e da nossa societad. Candinas seigi in scribent engaschau che vegli muentar enzatgei. Cun ina certa predilecziun pren el silla corna tabus, cunzun era ils excess dalla baselgia e dalla politica che han magari provocau ed irritau. Cun sias «Historias da Gion Barlac» ha el provocau la gretta dils mistrals dalla Cadi ch’ein i publicamein sin las barricadas culla consequenza che ses cudischs ein silsuenter vegni vendi aunc bia meglier e translatai en divers lungatgs. Era sche las «Historias dil Parler Pign (1986) ed il roman «Tè-tuà» (2008) seigien ovras buca meins criticas seigien lecturas e lecturs probabel s’endisai plaunsiu vid igl «enfant terrible» dalla litteratura romontscha, sco quei che Theo vegnevi magari numnaus e ch’el eri era finfatg, remarca Spescha.

Candinas seigi mai senuspius da metter il det ella plaga ed el hagi adina puspei demascrau tabus e vaccas sontgas e la malsinceradad, criticond tenor agens plaids «glisnerem, tenutas fariseicas e hipocriticas, servilissem e letgatgils». Sco Spescha puntuescha denton cun raschun ei Candinas denton buca mo il scribent che provochescha, en sias ovras e cunzun en sias poesias cattien ins era melodias pli harmonicas e tuns pli lirics.

Il spazi denter veta e mort

En sias ovras ei Candinas adina puspei sefatschentaus culla mort e cul senn dalla veta. Cunzun era en las davosas ovras «Reminiscenzas d’in cuort interval terrester» (2012) ed il cudisch da poesias «Rendida dil sulegl / Sonnenuntergang» (2016). En siu niev cudisch «Als meine Seele Urlaub nahm / Cu mia olma ha priu cumiau» van veta e mort e cunzun il spazi denter veta e mort sco in fil tgietschen atras ils quater capetels. Las reflecziuns fetg profundas serefereschan fetg ferm ad experienzas autobiograficas digl autur. Sco quei ch’igl autur tradescha ha el giu pliras attaccas dil cor e dil tschurvi e seigi aschia staus per pli cuort ni pli ditg «da l’autra vart». El descriva acribicamein ed a moda reflectonta co igl ei mintgamai vegniu aschi lunsch, co igl ei stau e tgei ch’el ha viu ed evenimentau en quei spazi misterius denter veta e mort. En quels muments ei igl autur adina puspei vegnius confruntaus cun ses antenats ch’eran gia morts. Per capir lur destin stoppien ins enconuscher la historia tragica dalla schlatta dils Candinas. En quella ha ei dau in’entira retscha bunamein nuninterrutta d’accidents mortals ch’ein secuntinuai atras mintga generaziun. Sco Candinas s’exprima hagi quei entschiet cun siu sfurat ch’ei curdaus 1799 ella battaglia da Rehanau encunter ils Franzos ed ei secuntinuau sur il basat ed il tat. Dedicau siu niev cudisch ha Candinas a siu tat Gion Albert Candinas ch’ei morts si cuolm d’ina daguota dil cor cun resgiar ina buora. Il miert seigi vegnius transportaus el vitg sin ina schliusa, en ina canastra da fein curclada cun in batlini alv da glin. Quei maletg seigi s’imprimius fermamein en sia memoria.

Era el sez seigi staus confruntaus gia bien e baul – sco buob da siat onns – culla mort, en consequenza d’in ferm malcostas. El decuors dalla veta ein plirs ulteriurs confrunts culla mort suandai.

Sco quei ch’igl autur tradescha el davos capetel da siu cudisch ein ils Candinas da Surrein descendents da Gedius spagnols. Sco fugitivs persequitai e sbittai dalla Spagna ni sco schuldaus seigien ils Candinas arrivai en Svizra ed el Grischun. Apparentamein ei quei lu era stau la raschun daco che Theo cun siu temperament d’argienviv vegneva numnaus gia da buob «il gediu perpeten».

Sco quei che Candinas di hagi el gia empruau da declarar quels destins dils Candinas cun agid dalla psicologia moderna ed el hagi era fatg dabia ponderaziuns filosoficas e teologicas sur quei fenomen ch’el numna «la smaledicziun dils Candinas». El hagi denton aunc adina buc anflau persuenter ina risposta valeivla e defintiva, ha Candinas manegiau concludend.