Ils dialects tradiziunals 
da la Romandia

DA GUIU SOBIELA-CAANITZ

Nus avain gist festivà Tschuncaisma, di da la diversitad linguistica (Fatgs dals apostels, 2, 4–11). Ils 7 da december 2018 ha il cussegl federal «approvà il settavel rapport da la Svizra davart l’applicaziun da la Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras. Cun lez rapport renconuscha il cussegl federal il francoprovenzal ed il ‘franc-comtois’ sco linguas minoritaras». En il Vallais romand renconuscha la baselgia catolica il vegl dialect da la regiun. Ils 10 da mars 2016 han ins chantà ina messa «en patois» en il dom da Sion, celebrada dal sacerdot vallesan Jean Varone cun passa 50 chorists e l’«Orchestre de chambre du Valais». La Berna federala ha punctuà la differenza tranter il «franc-comtois» dal chantun Giura, pia il dialect da la Franche-Comté limitrofa en Frantscha, ed idioms dal Vallais sut, da Gruyère e d’utro senza emblidar quel ch’ins discurriva a Genevra a l’entschatta dal 17avel tschientaner e ch’ins chanta anc adina il december a l’Escalade, la commemoraziun festiva da la victoria da 1602 sin la bloccada militara catolica savoiarda: «Cè qu’è l’ainô, le Maitre dé bataille, (…) à bin fai vi, pè on desande nai, qu’il ètivé patron des Genevouai» (1). «Francoprovenzal» è il num engianus ch’ins dat savens a lezza gruppa da dialects neolatins naschids en l’antic reginam burgognais enturn Genevra e Lyon. Il document «Frankoprovenzalische Sprache» (Wikipedia, Die freie Enzyklopädie) menziuna la denominaziun «Arpitan(-isch)» per lezs linguatgs.

Descendents dal latin 
da la Gallia romana

«Il francoprovenzal è naschì ed ha sa derasà enturn ad axas da transit alpin tranter la Val d’Aosta e Lyon (…). Ils dialects da la Romandia sa distinguan tranter pèr cun grondas differenzas ch’als han indeblids. Blers èn svanids il tschientaner passà (…). A l’entschatta dal 19avel ha il scumond da duvrar il dialect a scola contribuì a lezza evoluziun. Glieud che discurra anc adina dialect datti mo pli en paucas zonas nua ch’el na vegn gnanca pli transmess – cun l’excepziun da la vischnanca d’Evolène/VS nua ch’ina part dals uffants emprenda anc adina il dialect local en famiglia» (2). «Le Nouvelliste» (Sion) dals 7 da december 2018 ha scrit ch’il cussegl federal haja renconuschì uffizialmain «le francoprovençal ou le franc-comtois pour le Jura (…) comme langues minoritaires au même titre que l’italien ou le romanche». Quai na constat betg dal tuttafatg: La Constituziun federala numna talian e rumantsch «linguas uffizialas» e na linguas minoritaras; ella na menziuna ni il francoprovenzal ni il «franc-comtois». L’existenza d’in agen chantun dal Giura, dapi Bumaun 1979, empè d’in intschess bernais suenter 1815, ha segir facilità la renconuschientscha da ses «franc-comtois» sco «langue minoritaire» differenta dal francoprovenzal (3).

Enritgir la vita culturala 
dals chantuns

«Le Courrier» (Genevra) dals 17 d’avrigl 2019 dat il pled a Pierre-André Devaud, parsura da l’«Amicale des patoisants de Savigny-Forel/VD»: «La generaziun che discurriva dialect sco lingua materna è ussa morta» (p. 6). Rémy Lambelet, parsura da l’Uniun vadaisa dals amis dal «patois», manegia che var settanta persunas al discurrian anc. Il Departament vadais da cultura sustegna insaquantas publicaziuns dialectalas. Meglra è la situaziun en la part romanda da Friburg cun var quattermilli «patoisants». Nicole Margot (Losanna), scolasta da vadais, punctuescha en «Le Courrier» dals 3 da zercladur: «I va pli mal cun ils dialects dals chantuns refurmads (GE, VD e NE) che cun quels da VS e FR [romands]: Ils refurmads han translatà la bibla en franzos, ils fugitivs ughenots na discurrivan betg dialect, ils occupants bernais dal Vad avevan fitg gugent il franzos (…). Cun il ‘patois’ pon ins oz (…) communitgar cun auters en Svizra, en l’Italia dal nord ed en la Frantscha limitrofa» (p. 10). Ils 7 da december 2018 ha il cussegl federal declerà: «Lezzas linguas smanatschadas (…) dattan chaschun per blers projects culturals promovids dals chantuns e realisads da pledaras e pledaders.» Quai è pia in’incumbensa per oz e damaun.

1. «Quel ch’è la si, il signur da las battaglias [= Dieu], (…) ha fatg bain vesair, ina sonda la notg, ch’el era il protectur dals Genevrins.» «Desande» («di-sonda») per «sonda» fa endament il catalan «dissabte» («di-sabat»).

2. Andres Kristol en: Marco Jorio (ed.), Dizionario storico della Svizzera, tom 4. Lucarn (Armando Dadò, ISBN 88-8281-168-8) 2005, p. 47, chavazzin «Dialetti».

3. «L’Union des patoisants s’efforce d’être fidèle à sa raison d’être: conserver, connaître et faire connaître le patois de langue d’oïl du Nord Franche-Comté en tant que langue (…) de la région Belfort-Montbéliard» (Union des Patoisants, 13 rue des Essarts, F-90800 Banvillars).