Excursiun d’utschels ed ansolver da pours

Da Peder Antona Baltermia

Igl glindesde Tschuntgesmas è ossa gio dad onns chel de tgi ins so nizigier ansemen cugl Parc Ela e l’Uniun purila Alvra per far ena bela dumang. Allas seis per eir mintg’onn ainten en oter li a tadlar e contemplar igls utschels e siva per galdeir en bung ansolver sen en bagn puril. Chest onn è chegl sto a Beiva. Per l’excursiun vevan s’annunztgia 70 carschias e nov unfants e pigl ansolver èn alloura rivadas passa 120 persungas tigl bagn puril dad Erna e Bruno Salis a Clave d’Mez sur Stalveder. Igls participants all’excursiun d’utschels vignan partias aint an gruppas tgi von alloura an diversas direcziuns. Accumpagnedas vignan las gruppas mintgamai dad en ornitolog, dad en represchentant dall’agricultura e magari er dad en guardiaselvaschigna. An amprema lengia vogl per observar igls utschels, ma alloura er per vurdar las structuras digl taragn agricol e per survagneir uscheia en’impressiun digl spazi noua tgi igls utschels veivan. Scu tgi chegl è sa mido cugls onns er antras la cultivaziun e tge influenza tgi chegl ò segl mond digls utschels.

Igls interessos ve dall’excursiun d’utschels èn plaschevlamaintg er indigens, persungas tgi vignan da diversas parts digl cantun ed alloura er giasts da vacanzas e possessours da sagondas abitaziuns tgi èn a cò sur Tschuntgesmas. Pigl Parc Ela ò Regula Ott l’organisaziun e coordinaziun. Punct da partenza è sto Stalveder. Set dallas otg gruppas èn eidas vers La Motta, Caschegna, Starschains e Sur Ragn. Ena gruppa è eida igl amprem a Beiva e da lò veadaint dalla Val Beiva.

Igls utschels tgi couan or giu mez

Mintg’onn ins amprova sen l’excursiun da piglier en aspect spezial an connex cugls utschels. Chest onn eran chegl chels utschels tgi couan or giu mez. Chegl èn angal pacs dasperas igl cot da toss, igl cot selvadi, l’arblanga ed otras gaglignas. Scu tgi Ott ò declaro sa tractigl atgnamaintg da treis sorts d’utschels: igl parderign (Braunkehlchen), la lodola da prada (Feldlerche) ed igl pivet da gôt (Baumpieper). Ins saptga pero ainten la regiun digl Parc Ela betg propa noua tgi chels treis utschels seian anc bagn derasos e noua manc. An Val Alvra pi pac, an Surses pi tgunsch. Igl mument ins seia vedlonder cun la gruppa ornitologica digl Parc Ela dad intercurreir la derasaziun davent da Salouf, Parsonz e Val Nandro per survagneir ena survista.

Igl accumpagneder ornitolog da chella gruppa tgi nous vagn suando è sto Sergio Wellenzohn. En cunascheider d’utschels da Landquart. El ò savia deir tgi giu la Bassa dettigl nignas sorts ple dad utschels tgi couan or giu mez. Chegl ò igls sies muteivs. Chellas sorts d’utschels dovran ena carschientscha locca dall’erva per tgi possan far tranteraint lour nia. Cun la cultivaziun intensiva e l’erva mengia spessa seia chegl betg ple pussebel. En oter muteiv èn igls insects. Cun la monocultura svanescha eneda la diversitad digls insects ed alloura er igl quantum. Zont durant igl taimp tgi teiran se igls pitschens dovran schibagn igl parderign, la lodola da prada scu er igl pivet da gôt insects per pavlar igls pitschens. Protein è fitg impurtant.

Strategias da defeisa

Naturalmaintg èn igls utschels tgi couan or giu mez er tscherts riscs. Egn è l’ora e schi chella è mengia bletscha e freida è la mortalitad digls pitschens gronda. Alloura er igls inimeis scu la golp, la misteila ed igls utschels da rapina. La strategia per sa proteger dad inimeis è differenta. La principala è tenor Wellenzohn: «sa zuppar, sa zuppar ed anc eneda sa zuppar!». Chegl succeda eneda antras tschartger pigl nia lis tgi èn bagn zuppos. Alloura èn gio igls ovs e siva igls pitschens integros fitg bagn ainten las calours digl conturn. En oter fag tgi vign ancunter ad els è tgi igl utschel sgola davent e lascha cotras betg anavos en fastez tgi savoira. Igl cac digls pitschens vign excreto ainten en pitschen satg scu ena peligna. Chel vign alloura purto davent dalla mamma resp. digl bab ed animals digl nas fegn on uscheia nigns indezis. Igls pitschens digls utschels tgi couan or giu mez on relativamaintg spert alas. Avant tgi els son sgular andretg èn els gio bungs dad eir, an cass da prievel, en pêr meters ainten l’aria.

La finta n’è betg angal ensatge tgi igl carstgang applitgescha per trumpar igls oters. Ella è er fitg derasada tigls animals ed er tigls utschels: «Vign per exaimpel ena golp fitg manevel agl nia amprova la mamma da trer l’attenziun sen sasezza. Ella fò la finta da p. ex. aveir rot en’ala e vo mez sgulond e mez sa stirond digl pro u dalla prada ve. En animal blesso è ena leva preda per la golp. Uscheia suonda ella igl utschel. Pi spert tgi la golp è gliunsch davent avonda digl nia sgola igl utschel alloura davent.

15 diversas sorts

L’excursiun d’utschels antscheva gio la dumang allas 06.00. Betg per navot. Els cantan bagn er la seira, ma la dumang èn els igl pi activs. Zont sen la levada digl de. E zont la premaveira cura tgi els fon lour rituals da nozzas u tschertgan en partenari u ena partenaria. Durant igl gir tras la cuntrada fitg varionta sur Stalveder è la fegnameira stada chella da santeir igls utschels. Schi pussebel digls identifitgier antras lour cant ed alloura digls vaseir. Da canoscher igl utschel antras igl sies cant n’è betg schi simpel e gl’è sa musso tgi chegl dovra experientscha. Experientscha tgi Wellenzohn ò retgamaintg. Pigl laic ègl grev avonda da vaseir igls utschels. Perchegl tgi la dumang èn els activs e meidan savens li ed èn angal curt sen la madema tgaglia. Alloura valigl da far spert e piglier igl spievel lung u igl spectiv per neir da vaseir igls utschels. Alla fegn ins ò fatg bilantscha tar la gruppa da Wellenzohn. Ed ins è nia sen 15 differentas sorts. Chegl la successiun ainten la cala ins ò via els: igl poleschet, igl ballacoua, igl franghel ordinari, la brunella da gôt, igl corv, igl tschess barbet, igl petgalenn, igl parderign, igl pivet da gôt, igl corv dalla pizza, igl tganvalign e la lodola da prada.

Tigl petgalenn ò igl manader ornitologic er savia dar infurmaziuns interessantas. Els fon mai lour rosna ainten plantas sangas, mabagn adegna ainten setgas. Igl amprem petgan els per vurdar noua tgi tunga igl pi veid. Lò fon els la rosna perchegl tgi gl’è davains gio marsch.

En stupent ansolver

Utschels èn bagn animals ordvart interessants, ma igl ansolver tgi dat siva l’excursiun è er en muteiv da sa participar. I dat er persungas tgi vignan angal perveia da chel. Chegl è ena collaboraziun tranter igl Parc Ela e l’Uniun purila Alvra. En pour da chel li noua tgi l’excursiun ò li prepara igl ansolver. Magari fon er ples pours an cuminanza. Glindesde passo è chegl stada la famiglia dad Erna e Bruno Salis cun gidanters. En tal ansolver è mintg’onn en’aventura culinarica. La poura ed igl pour cun lour team sa dattan gronda fadeia da porscher tant scu pussebel products digl agen travagl. Erna e Bruno Salis fon gio sur onns vendita directa da tgern da lour bagn. Per far la meztga von els an Bergiaglia ed ordlonder dattigl igls divers products da tgern setgantada. Tranter chels igls stupents salams. Dasperas la tgern ègl er do diversas sorts caschiel ed oters products da latg tgi èn nias dalla «nossa caschareia» a Savognin. Caschiels pi deirs e da chels pi loms. Da chels pi recents e da chels pi mievels. I dava er soppa da tgern tgi niva sarveida ainten las cuppignas digl Parc Ela. Tar en bung ansolver dastgan er betg mantger igls ovs: seian chegl ovs lev cotgs, ovs an pantg u an otra fuma.

E cugl pang e la tarschola ò igl team betg sa retignia cun divers products fatgs sezs. Sch’ins varda la derivanza digls participants all’excursiun ed agl ansolver ins pò deir tgi ena terza seian indigens, ena terza digl conturn ed ena terza èn giasts da vacanzas e possessours da sagondas abitaziuns. An mintga cass è l’occurrenza ossa gio dad onns en event tgi vign stimo da tottas varts e tgi ò anfignen ossa pers navot dalla sia attracziun. Tgi ins meida mintg’onn li e val è er spezial. Igl 2020 saro el puspe an Val Alvra.