Vegl terren che sbova

dad Alexi Decurtins

Dapi 2007/08 constatesch’ins ell’America ina digren digl interess per las scienzias humanas. Lavurs universitaras da caracter historic ein tschessadas per 40%, quellas sur digl engles per 50%. L’universitad americana da Steven Point (Wisconsin) ha decidiu da dismetter igl examen dil «master» en historia, filosofia, spagnol, tudestg, franzos e sociologia. Quei dat da patertgar a tut tgi che sa, tgei ch’ei vegniu perscrutau sin quels camps ils davos decennis, gest sur e tras igl engles. Damondas da bilinguitad, da multilinguitad, lungatgs en contact, structuralissem, statistica dils lungatgs eav.

Era il romontsch ha profitau da quei. Ins patratgi ad Uriel Weinreich (1952; 1968) ed a siu studi sur da lungatgs en contact. Lez suonda il perscrutader franzos André Martinet (1930 etc.). Weinreich enconuscheva l’entira trocla da docents romanists e germanists svizzers e grischuns, e buc il davos quels profundai en la defensiun dil romontsch. Robert Billigmeier dall’universitad da Santa Barbara (California) presenta (1979) ina gronda lavur davart il svilup sociocultural dil romontsch e dils Romontschs. 1938 scriva Elizabeth Mildred Maxfield il studi da poesia moderna d’Engiadina (Lansel, Pallioppi, G. F. Caderas). Quei tut, ed igl interess american pil lungatg pign ellas Alps, para oz plitost «Fake-News» che auter. Ei dat pliras raschuns per quei desinteress. Cu daners mauncan, tscherc’ins da restrenscher la tgira da quei che reda buc. Tgi che studegia lungatgs tradiziunals ha podà in di breigia d’anflar plazza e vegn buca pagaus scosauda. Certins manegian ch’ins fetschi oz en las scienzias humanas numnadas pli e pli studis e lavurs da valur dubiteivla. Puspei auters fan attent che las scienzias humanas semovan savens en caglioms da seniastra.

Cun entginas excepziuns cumprova il studi dil romontsch allas universitads quei stadi restrenschiu ualti bein. Gnanc dubi: la romanistica (studi dils lungatgs romans), veglia da varga 150 onns, buca mo quella romontscha, ei oz en Svizra, cumparegliau cun la stresa da 1900 tochen 1980, ina tresta caussa. Ins vesa strusch ina migliur. Il gust per la retscherca da roms d’orchideas (flurs raras, lungatgs pigns e starschai, buca units) sespiarda pli e pli.

Ell’America van las professuras els mauns da docents liberals cun scarsa capientscha per quella sparta.

La scola europea promova il sistem da recumpensa da Bologna, cun in garter stretg da punctaziun, che freina scadina nova idea e creativitad. Ella dat era dapli peisa als roms Mint (matematica, informatica, tecnica, historia naturala). Sch’ins legia denton la pressa dil davos temps, fa ei tschera ch’il mecanissem «Bologna» vegni pli e pli ella fletga.

La suletta frastga da scienzias moralas che flurescha e crescha, ei la psicologia. Buca d’emblidar: las dunnas fan ora 67% da quels che studegian dapresent scienzias moralas. La Svizra cun sias resursas economicas ei aunc el cass da tener en ballontscha ils basegns dalla romanistica e d’autras scienzias.

La buffera digl engles

Persuenter buffa igl engles/american sco in favugn rubiesti tras il mund europè, african ed asiatic e lai nuot en siu esser. Tgei schabegia culs lungatgs ellas reits d’ina economia globala, dalla conquista aviatica mundiala (sgols en tuttas direcziuns), dalla digitalisaziun progressonta, dalla intelligenza artificiala e robotica, che smasa las plazzas da lavur, e dils mieds da massa e socials, che penetreschan mintga carstgaun e mintga cafugna?

Buca lev da dir nua che quei va tut a finir. In professer da Salzburg, Hans Goebl, pensiunaus e seretratgs dapi 2012, impregnaus dil plascher per la retscherca linguistica, in che damogna il mund carschent dalla computerisaziun, ha instradau a siu temps plirs projects: La dialectometria (la mesiraziun dils lungatgs e dialects), igl Atlas linguistic dalla Ladinia cun scripziun e sun, e lavurs da lungatgs en contact. Tgei han ils enconuschents atlas linguistics recaltgau e purschiu per l’enconuschientscha dils lungatgs? Entuorn 1990 fa buca mo Goebel persenn che lavurs pli grondas da romanistica vegnan pli e pli raras e ch’ils students en sias lecziuns van anavos da rudien. Il temps dad aur dalla romanistica ei a fin.

Ina nova politica plaida dapi entgin temps per la tscharna exclusiva digl engles sco lungatg scientific, ni sco ei sedi, pigl EO = Englisch only, mo pli engles Ella va peis pèr cul fatg che tuts lungatgs europès, buca engles, vegnan stuschai agl ur. Ei setracta perquei d’in eveniment da muntada europea, vul dir dalla realitad ch’ins sedistanziescha spirtalmein dall’ierta culturala paneuropea. Quella va malamein a piarder. Ils meinis ein dividi, schebein la dracca dalla manna englesa va en favur dils lungatgs existents, ni sch’ella neghenta els tuts in suenter l’auter. Mir’jeu la damaun marvegl orda finiastra, ves jeu co autos gronds e pigns roclan en agid als consuments ed alla carstgaunadad, tuts cun cuortas reclamas per engles. Vul enzatgi pretender che quei hagi a liunga vesta buc influenza, en nies cass sil tudestg e consequentamein era sil romontsch? «Tgei veis fatg oz en scola?» Ina specia da «Brainstorming» entras «Joint Ventures». Ils gimnasis, petgas fermas dall’ierta humanistica, che han transportau e transformau tschentanters alla liunga la cultura greca e latina fan ina metamorfosa en mezmiurs e mezsutschals. Els van a bratsch cugl engles.

Las universitads e scolas aultas fan strusch mucs encunter quei svilup. Negliu enzatgi che havess mustgas da midar e renovar ils vaus. Il romontsch, cun sia diversitad, ha ina veta zaia, schiglioc fuss el daditg sin santeri. El ei ed ei staus tras ils tschentaners sco in cameleon che ha capiu d’adattar sia colur e pelladira e siu secuntener als contuorns e prighels. Va quei vinavon aschia senza sperditas? Ina caussa ei clara: Sche nus Romontschs turnein buc anavos tier ina perschuadenta cultivaziun dil romontsch a scret, che sto era sefatschentar cun svilups moderns, sche nus cartein ch’ei basti da discuorer e cantar, vegn ei vess a tonscher.