Il foss romontsch
da Leontina Lergier-Caviezel
Per nos cumpatriots tudestgs, franzos e talians essan nus Romontschs in pievelet che leventa magari respect ni silmeins beinvulientscha. Tscheu e leu denton era in surrir indulgent ch’ins sa interpretar sco ins vul, era sco segn da cumpassiun enviers nusauters. Ils ins d’anoviars demuossan interess per nossa cultura, per nies lungatg. Auters san gnanc co nossa viarva tuna.
La Rumantschia, ina unitad? Mintgaton. Pli savens denton sesentin nus, la plipart da nus Romontschs, bein plitost sco Sursilvans, Sutsilvans, Surmirans e Ladins. Quei ch’ei tut en uorden. Meins capeivlas ein las resalvas ni schizun hippas che nus tgirein denter nus. Cun vehemenza defenda mintgin siu territori, siu idiom, siu pantun. Dapi gis ed onns. Malgrad ch’il mund ei daventaus pigns, ch’era nus savein contonscher ozilgi ton sco mintg’encarden da nies planet, ei il foss che separa las regiuns romontschas semantenius dètg stupent. Quei che vegn veseivel lu cu nus vessen da trer per il medem sughet per contonscher la finamira. Cura ch’ei fuss da metter el center la cuminonza romontscha entira enstagl dallas atgnadads regiunalas.
Nossas differenzas linguisticas sefan valer cun ina persistenza regulara. Jeu hai tutta capientscha per tgi che vul mantener e tgirar igl agen idiom. Mo impedescha quei nus da, per exempel, leger e sustener ina gasetta quotidiana che porscha contribuziuns en tut ils idioms? Mintgin e scadina che capescha buc in artechel ni ha negin interess da quella ni tschella contribuziun, duei tuttina schar da leger las parts en questiun. Ni tgi da nus legia mintga gasetta dall’entschatta entochen la fin? Probabel paucs.
Finalmein ina gasetta per l’entira Rumantschia, ein biaras casadas selegradas cura che La Quotidiana ei stada a sias uras l’emprema ga sin meisa. Autras famiglias han fatg dano. Han u sehanau nuotzun da contribuziuns surmiranas ni ladinas ni giu l’impressiun ch’igl idiom sursilvan vegni risguardaus memia zun. Linguisticamein dètg solidarics essan nus Romontschs da Tujetsch entochen a Müstair apparentamein silpli cura ch’ei setracta dil rumantsch grischun.
Ch’il futur dalla pressa romontscha stat malgrad tutta stenta sin combas fleivlas ei buc in misteri. Igl ei ludeivel ch’ins ha saviu suttascriver avon in tempset in concept communabel titulaus «Medias rumantschas 2019». Mo – sa quel spindrar La Quotidiana a pli liunga vesta? Senza abonnents matei strusch. Insumma, daco vegn ei aunc adina stampau ina «Posta Ladina» ed ina «Pagina da Surmeir», cu nus vein la pusseivladad d’abonnar ina gasetta romontscha che cumpara tschun ga per jamna? Vessen nus buca dad esser leds d’insumma saver leger mintga gi ina gasetta romontscha, che quella seigi lu digitala ni stampada? Leds buca perquei che nus meritein dameins ch’il rest dalla Svizra. Denton perquei che la Rumantschia ei semplamein la regiun la pli pintga.
Lein mussar con sportivs che nus essan e sursiglir egl avegnir il foss romontsch! Romontschs meins sportivs ni cun giugadiras fleivlas san gia uss entscheiver ad emplenir la ruosna cun tut quellas resalvas ch’existan dapi onns ed annorums.
Gust da leger dapli?