Betg vurdar tot or dall’optica da Coira

Cun Felix Schutz ò discurria 
Peder Antona Baltermia

Pigls 120 deputos e deputadas è la davosa sessiun stada en po ena speziala. Els èn sa cattos or ainten la campagna. Chest’eda a Puntraschigna. Las impressiuns ed igls fatgs politics da chell’emda lessans resumar an en discurs cugl deputo da Filisour, Felix Schutz.

Felix Schutz, per Vous ègl sto la sagonda sessiun extra muros siva dad Arosa. Tge è la Vossa opiniun persunala da chestas dietas campestras digl cunsegl grond. Fissigl betg ossa planget taimp dad anvidar eneda igls deputos e las deputadas ainten la Regiun Alvra. Per exaimpel a Lai?

Felix Schutz: Ia benevaint fitg chestas sessiuns externas digl cunsegl grond. Gl’è fitg impurtant tgi igl parlamaint geia er or ainten las regiuns. I duess e dastga betg neir vurdo tot or dalla optica da Coira. Ia sung er persvadia tgi antras chestas sessiuns campestras digl cunsegl grond ins vign dad urbeir daple tgapientscha per las regiuns periferas. Gugent vess la nossa regiun er aspiro per ena sessiun extra muros. Deplorablamaintg vainsa pero er via tgi chegl monta er blera infrastructura ed organisaziun. Uscheia è anfignen ossa nign cumegn sto agl cass dad adempleir chellas preteisas. Chegl tgi è betg oz so forsa esser dumang u pusmang. I fiss naturalmaintg bel per nous.

Scu vez sa santia scu giast a Puntraschigna?

Ia va ma santia fitg bagn. Nous vagn gia en fitg bel hotel istoric ed ischan nias retschets fitg bagn dalla populaziun. Ia va ma santia fitg bagn perchegl tgi ia canosch la Nagiadegna fitg bagn dalla mia lavour (gio dad onns possa exequeir belas incumbensas segl camp dad ierts e cuntrada) ed uscheia vaia dastgea antupar bleras fatschas ancunaschaintas.

Igls davos deis èn las donnas sa fatgas fermas per lour dretgs. Er la presidenta digl cunsegl grond Tina Gartmann-Albin ò fatg chegl aint igl sies pled d’antrada. E scu sa posiziunez Vous ainten chella dumonda?

Gl’è impurtant tgi las donnas sa fetschan fermas per lour dretgs. Zont schi survignan betg la madema paia per la madema lavour. Impurtant è tgi igls problems correspondents vignan mess sen meisa, analisos e tschartgea las schliaziuns. Ia sung pero er dall’ideia tgi dovra betg daples reglamaints digl stadi. Las dumondas duessan esser en tema aint igl mintgade e neir integradas ainten las decisiuns da nous tots.

Aint igl cunsegl grond dattigl forzas tgi lessan limitar igl taimp d’uffezi digls deputos. Scu para eran gio neidas ansemen 60 sottascripziuns. Durant la sessiun ègl scu para do ena viouta prest generala. Pertge chegl e figurava la Vossa sottascripziun er sen la glista?

Na, la mia sottascripziun n’è franc betg stada sen la glista. Ia crei tgi igl parlamaint duess neir eligia an libra tscherna e la populaziun so tgi tgi ella vot eliger. Schi ensatgi plai betg ins stò er betg eliger el. Tar uffezis executivs ins pò limitar igl taimp d’uffezi, ma betg aint igl parlamaint.

Tranter las bleras dumondas parlamentaras era er egna tgi vess giavischia ena translaziun simultana ainten la sala digl cunsegl grond. Chegl vess munto tgi igls noss represchentants digl pievel vessan gia da sa fatschantar pi pac cun la situaziun trilinga digl noss cantun?

Igl patratg fundamental tgi mintgign pò discorrer aint igl sies lungatg e vign tgapia da tots, lez catta da prancepi bung. Vurdo pi da fegn savess chegl esser da donn pigl noss cantun triling. Ossa ischans sfurzos, an tottas situaziuns, d’ans fatschantar cun l’oter lungatg. Per chest muteiv vaia frequento en pêr lecziuns da rumantsch ed amprendia taliang (NB. Deplorablamaintg fogl betg grond senn dad amprender tot igls idioms rumantschs, uscheia vaia calo. Forsa fissigl ena mutivaziun pigls Grischuns da lungatg tudestg cugl lungatg da standard rumantsch grischun, alloura stuessan igls Rumantschs pero er duvrar el). An taliang saia conversar dètg bagn perchegl tgi ia lavour er savens ainten regiuns taliangas. Naturalmaintg angal an lungatg da scritgira. Ma igls convaschigns da lungatg taliang mettan dalunga d’en mang lour idiom pi spert tgi els s’accorschan tgi ensatgi dad en oter lungatg vot discorrer taliang cun els. Per me ègl impurtant da tgirar la trilinguitad aint igl Grischun.

Igls davos onns e decennis èn stos signias aint igl Grischun ed utro da fusiuns e centralisaziuns. Chella tendenza n’è anc betg a fegn. Ossa duessan er la Dertgira cantunala e la Dertgira administrativa neir uneidas. Pertge davigl ansomma chels dus gremis giudizials. Vous vez gia en votum an chella dumonda?

Pertge tgi dat chellas dus dertgiras cantunalas na saia mianc deir. Ainten Svizra dattigl cantuns cun dus dertgiras cantunalas e cantuns cun angal ena dertgira superioura. Alloura cun dus tgombras. Ia sung ferm per metter ansemen las dus dertgiras cantunalas an egna, uscheia ins pudess far revisiuns fundamentalas ainten l’administraziun giudiziala. Pertge da prancepi vagn nous scu organ legislativ da procurar an amprema lengia tgi la 3. pussanza statala possa funcziunar correctamaintg scu instituziun independenta. Uscheia èn las derschedras ed igls derscheders da discarger tant scu pussebel da pensums organisatorics ed administrativs per tgi possan sa deditgier exclusivamaintg alla giurisdicziun. Cun fusiunar las dus dertgiras cantunalas superiouras pudessans introdueir en’administraziun giudiziala professiunala tgi s’occupess p. ex. dalla registraziun digls cass, dalla partiziun digls cass e da pensums organisatorics generals. Uscheia survignan igls derscheders lour taimp pigls pensums giudizials. Mademamaintg niss augmento igl domber digls derscheders aint igl gremi, chegl tgi lubiss ena partiziun pi flexibla digls cass. Chegl tot vess alla finala per consequenza en augmaint dalla qualitad ed ena liquidaziun pi sperta digls cass.

Igl schurmetg digl clima è er sto en tema. Ena lunga discussiun è eida davantor. Alla fegn ins ò accepto en pachet da maseiras. Tge maseiras giuditgez Vous scu centralas?

Per saveir mantigneir las nossa basa da veiver stuainsa ager conform agl clima, persistent e betg lantscher a curta vista scumonds pac ponderos. I vo an amprema lengia tgi seians cuntinuadamaintg consciaints dalla problematica digl clima. Schi ensatgi fò investiziuns duess chegl esser ena contribuziun persistenta per igl clima. Chegl vot deir tgi nous stuagn dar impuls tgi las investiziuns von ainten la dretga direcziun. Ia sung cunter scumonds e per la promoziun dallas dretgas maseiras. Angal uscheia savainsa satisfar agl noss stadi federalistic e liberal. Cun scumonds stuessans restranscher adegna daple igl noss federalissem e reglar tot central. Uscheia sunga cumplet d’accord cugl pachet da maseiras digl cunsegl grond.

Schurmetg digl clima concret ainten la nossa regiun, scu fiss chel tenor igl Voss manager?

Plaschevlamaintg dastgainsa constatar tgi ainten la nossa Regiun Alvra on tots igl label da «martgea d’energeia» e tgi chel ò adegna puspe savia neir renovo. An chella tgossa è la nossa regiun exemplarica. Chel label digl «martgea d’energeia» è gio nia elaboro avant blers onns. Cun chest label ed an collaboraziun cugl Parc Ela vignan organisadas occurrenzas fitg nizevlas. La populaziun ed igls politichers regiunals èn an chella tgossa marschos da maniera solida e pragmatica ainten la dretga direcziun favorevla agl clima.