La punt piarsa da Langwies

maunca ella per la tiarza. Era igl inschignier Löhle dalla firma Bosshard da Näfels ch’haveva l’incumbensa da realisar la punt da fier anfla negina sligiaziun. Sin la damonda da Coray, co el dueigi sligiar quei problem, dueigi Löhle haver rispundiu: «Quei ei Vossa caussa!» Coray stenda ina suga da fier sur la cavorgia, montescha ina crana horizontala e plazzescha las treis travs senza difficultads. A caschun dalla proxima viseta sil plaz da baghegiar vul Löhle saver co el hagi montau las travs. E Coray hagi rispundiu: «Quei ei mia caussa!»

L’indemnisaziun da 3000 francs tonscha ni davon ni davos per curclar ils cuosts. La firma «Coray e Telli» vegn sligiada cun deivets da 5000 francs per mintgin dils treis commembers. Economicamein daventa l’incumbensa in fiasco, tecnicamein in success. Ils fargliuns Coray e Hans Telli havevan mussau ch’els seigien el cass da construir ina punt piarsa pli gronda.

La lavur da Coray e Telli vegn era renconuschida dalla publicitad. Il correspondent dalla «Bündner Post» ei impressiunaus dalla lavur e scriva ils 20 da fevrer 1897: «Coray e Telli ein finfatg negins cuglienaders, da quella renfatscha vegnan els ad esser preservai per adina, schigloc havessen els buca realisau quell’ovra che sestenda en altezias che fan vegnir stuorns sur la Rabiusa. Ins sto gratular ad els. Quels umens inschignus, temeraris che sprezzan tut ils prighels, meretan certamein ina menziun e renconuschientscha publica.»

Las lavurs ella Cavorgia da Versomi sepagan malgrad il fiasco finanzial. Richard Coray survegn damondas da baghegiar punts piarsas ord l’entira Svizra. In eveniment impurtont per el ei la construcziun dalla Viafier dall’Alvra. Cheu realisescha el las punts piarsas per tut las punts impurtontas, denter auter la punt sur il Rein posteriur a Tusaun (1900), la punt sur la cavorgia da Mut (1901) ed ils viaducts da Solas (1902), Tain/Wiesen (1907) e Langwies (1913).

La punt da Langwies che traversa la Plessur a Langwies el Scanvetg ei l’attracziun principala dalla Viafier retica da Cuera ad Arosa. Il prem-inschignier Gustav Bener e la firma Ed. Züblin+Cie. da Turitg havevan planisau da baghegiar ina punt da betun armau cun ina ladezia digl artg grond da 100 meters. Quei haveva ei aunc mai dau tochen lu. Richard Coray dessegna in agen sboz per la punt piarsa da Langwies en sia casa al Lag la Cresta a Trin. Quel vegn la finala era acceptaus dils interprendiders. Cunquei ei la punt piarsa da Langwies l’emprema che Coray ha buca mo baghegiau, mobein era dessignau e concepiu. Las calculaziuns staticas procura la firma Züblin.

Expediziun ellas muntognas 
dil Taurus

Malgrad las grondas ed impurtontas lavurs vid las punts piarsas lubescha la situaziun buca da far grondas reservas. Igl ei il temps dall’Emprema Uiara mundiala. Richard Coray ei sfurzaus da surprender era autras lavurs. Denter auter salva el ina locomotiva dalla Viafier retica ord igl En, baghegia camonas pil Club Alpin Svizzer al pei dil Péz Terri e si Nagens, segirescha il clutger uiersch da Sogn Murezi e salva in perscrutader da cuvels ord ina mina serrada.

En quella situaziun damonda igl inschignier Dedual dalla firma Philip Holzmann Coray sch’el havessi interess da construir punts piarsas per la Viafier da Bagdad. Las pussonzas centralas dalla Tiaratudestga, l’Austria-Ungaria, la Bulgaria e la Terchia eran dependentas da quella per contonscher naven da Constantinopel ils plazs d’uiara al Canal dil Suez ed al Golf dalla Persia. Cunquei che Richard Coray ha negina lavur viagescha el cun treis lennaris grischuns – denter quels siu capoluvrer Bartolome Capatt – ellas muntognas dil Taurus. Il viadi cuoza treis jamnas. Coray e sia glieud ston untgir l’uiara sin la ruta da Vienna, Budapest, Bucarest e Sofia. Richard Coray fa in contract cun la firma Holzmann ch’el baghegi − en terma d’in onn − diesch punts piarsas da 20 tochen 33 meters en ina cavorgia che selai cumparegliar cun la Viamala. Coray survegn ina squadra da vegn cosacs, entgins matros engles e franzos ed in translatur giudaic ch’eran vegni arrestai el Caucasus dil sid. Ils perschuniers eran vegni torturai e biars havevan buca surviviu ils strapazs. Coray contonscha che ses luvrers suttastattan sulettamein a siu commando ed impedescha aschia ch’els vegnien maltractai dils guardians. El paga ses collavuraturs e procura ch’ei mondi bein cun els. Coray scamonda era ad els da far diever d’ina pendiculara d’in’autra interpresa per contonscher lur loschaments. Quella seigi baghegiada memia fleivla per transportar persunas. La squadra da Richard Coray finescha la lavur mintgamai in quart d’ura pli baul e tuorna a pei el loschament. Ensemen cun quater ulteriurs lennaris ch’eran arrivai da Flem, Trin e Domat baghegian els las diesch punts piarsas igl onn 1916. Il viadi anavos en Svizra ei puspei fetg difficils.

Suenter il retuorn en Svizra dat ei bia da far per Richard Coray. Sper incumbensas pli pintgas el Grischun astga el realisar punts piarsas per projects pli gronds en l’entira Svizra, surtut en Svizra franzosa.

La punt da Salgina

Il num da Richard Coray ei era colligiaus fermamein cun la punt da Salgina denter Aschera e Schuders. Ensemen cugl inschignier Robert Maillart realisescha Coray − per l’emprema gada cun agid da ses fegls − in’ovra exemplarica ch’ei tochen oz il sulet monument mundial tecnic dall’Unesco en Svizra. La punt da Salgina, 90 meters liunga e 90 meters ault sur il funs dalla val, era da gliez temps la punt ad artg da quei gener la pli gronda mundialmein. Duront ils varga 40 onns che Richard Coray construescha punts piarsas sesviluppescha era la tecnica da construir las punts. Quei ha era consequenzas per las punts piarsas. Ferton che las empremas punts piarsas duvravan bia lenna ed eran fetg grevas daventan ellas adina pli levas e filigranas. «Ellas vesevan bunamein ora sco teilas falien vid la greppa e sur cavorgias, veras ovras meisterilas», scriva Andreas Palmy da Tain/Wiesen a caschun dil giubileum da 100 onns dil viaduct da Tain/Wiesen.

La davosa punt che Richard Coray planisescha sesanfla el nord dil Montenegro. Ella vischinonza da Durdeviça sestenda quella sur la cavorgia dalla Tara. Igl ei la punt dils records. La punt ei 350 meters liunga e la punt piarsa sezza, che tonscha tochen el letg digl flum, 142 meters aulta. Sulettamein igl artg principal mesira 112 meters. Duront la construcziun da quella punt seretrai Richard Coray pass per pass, l’execuziun surlai el a siu fegl Richard.

En prighel da veta

Per Richard Coray ei la segirtad sil plaz da lavur ordvart impurtonta. Hans Erni scriva el «Calender per mintga gi» 1939: «Il pli remarcabel eis ei, che ses luvrers han mai giu in accident da num e che tuttas lavurs ein gartegiadas e mai cupitgadas, era sch’auas grondas han giu devastau il fundament.» Per Richard Coray sez san ins denton buca gir quei. In accident duront las lavurs vid la punt da Salgina havess bunamein custau la veta ad el. Igl ei bein remarcabel ch’igl accident succeda denton buca sin la punt piarsa, mobein duront las lavurs da mesirar ils fundaments. Richard Coray croda 35 meters ella profunditad. El sto curar sias grevas blessuras el spital dad Aschera. Las lavurs vid la punt da Salgina vegnan exequidas dils dus fegls Richard e Ludwig e dil capoluvrer Bartolome Capatta da Trin ensemen culs ulteriurs lennaris.

Igl onn 1929 miera la dunna Jacobina. Richard Coray marida ina secunda gada, Christine Palmy da Tain/Wiesen. Ils dus conjugals secasan a Tain. Richard Coray miera suenter pli liunga malsogna ils 3 d’october 1946 ella vegliadetgna da 77 onns. Persunas pli veglias da Tain/Wiesen hagien aunc luvrau, denton era festivau cul Sursilvan che schevi buca bia, scriva Andreas Palmy. Sch’enzatgi raquintavi d’aventuras cun Coray, eri adina da sentir in grond respect ed admiraziun per quei um. Il Coray da Trin eri e resti per tuts il meister.