Versailles

dad ursicin G. G. Derungs

Il carstgaun ei sia historia, sco Cicero scheva. Tonpli in continent, ni il mund. Enconuscher ella, la historia, ei perquei urgentamein actual. Ils 28 de zercladur d’avon 100 onns ei la Tiaratudestga vegnida clamada a Versailles per suttascriver il tractat de pasch. Liug e datum ein buca casuals. A Versailles, ella sala dils spiaghels, veva Bismarck proclamau igl imperi tudestg ils 18 de schaner 1871 e humiliau la Frontscha terrada. Georges Clemenceau, premminister franzos, veva lu 30 onns, ed ha uss eligiu quei liug per far suttascriver la Tiaratudestga sia terrada. Tschun onns avon, ils 28 de zercladur 1914, era Franz Ferdinand, previus sco successur digl imperatur austro-ungaric Franz Joseph, daventaus unfrenda d’in attentat a Sarajevo. Quei ch’ha caschunau la pli ortga e crudeivla uiara, numnada Emprema Uiara mundiala. Ussa dueva pia quei tscherchel infernal vegnir serraus.

Mo en verdad era il tractat de pasch cun la Tiaratudestga a Versailles mo in dils tractats ch’ein suandai pli tard. Quater imperis eran i a frusta e quei che restava era in immens relasch che las conferenzas de Paris vevan da liquidar. Ils quater imperis spari eran: 1.) igl imperi tudestg (il Kaiser Guglielm II era fugius), 2.) igl imperi habsburgic austro-ungaric deva gia dapart, 3.) igl imperi dils zars russ Romanov veva la revoluziun liquidau en consequenza della disfatga ell’uiara, 4.) igl imperi ottoman, terc existeva buca pli. Ils principals acturs alla conferenza da pasch eran per ils Stadis Uni Woodrow Wilson, per il Regn Unit (Engheltiara) David Lloyd George, G. Clemenceau per la Frontscha e Vittorio Emmanuele Orlando per l’Italia. Numnai ils «Quater Gronds». Mo tut las tiaras coinvolvidas ell’uiara, en tut 32 delegaziuns, eran presentas e vevan dretg da suttascriver.

Ils pievels dils anteriurs imperis vulevan lur autodeterminaziun. Sco ins decideva dev’ei novas minoritads etnicas e linguisticas ed aschia – tenor ils principis naziunalistics dil mument (artai dal 19avel secul) – realitads problematicas. E lu l’America de Wilson che veva auters interess, oravontut uss ch’ella era daventada il center dell’economia e finanza mundiala. Wilson veva formulau quei en ses «14 puncts» dils 8 da schaner 1918 concentrai entuorn la pretensiun da «libertad dil commerci mundial» e «libertad pil traffic silla mar» ed «autodeterminaziun dils pievels» els anteriurs imperis. Ina creatira de Wilson fuva era la «Societad dellas Naziuns» che vess giu da remplazzar la diplomazia secreta e segirar la pasch. Il statut della «Societad dellas Naziuns» era l’emprema part dils tractats da pasch. Denton, quel de Versailles ha il congress dils Stadis Uni buca ratificau.

Ina caussa ei l’allianza da pliras pussonzas per far uiara encunter in inimitg communabel, in’autra cu las medemas pussonzas han da stabilir suenter l’uiara in uorden da pasch. L’unitad che caracterisescha (sto caracterisar) la strategia d’uiara, finescha cu ei tucca d’administrar il relasch. Wilson veva igl interess da recuperar per l’America ils credits ch’ella veva dau oravontut all’Engheltiara e da segirar la libertad economica e de commerci. L’Engheltiara sesenteva suenter l’uiara essenzialmein segira e satisfatga, suenter che la Germania veva consignau sia pussenta flotta d’uiara, ch’ei lu vegnida internada a Scapa Flow (lunsch siado el nord della Scozia). Pigl auter vuleva l’Engheltiara che la Germania terrada vegni aschi dabot sco pusseivel economicamein si da tgau. Aunc il medem onn 1919 ha il giuven Churchill organisau spediziuns da victualias ella Germania fomentada. La Frontscha de Clemenceau era pertscharta d’ina vart della contribuziun dell’Engheltiara e dils Stadis Uni alla victoria, mo vuleva dall’autra vart far valer viers la Germania grondas pretensiuns buca mo territorialas e da desarmaziun, mobein era grondas summas da reparaziun pils donns d’uiara, caussa che retardava il svilup economic tudestg e mava en quei senn encunter ils interess dell’Engheltiara. L’Italia vess giu bugen part dellas colonias tudestgas ell’Africa, della Dalmazia ed auter aunc – ch’ella ha buca survegniu. Havend udiu da quei, seigi Orlando ius d’ina vart ed hagi bargiu cauldas larmas. Clemenceau, buca giuvens pli e suffrents da prostata, hagi detg: «Sch’jeu savess sponder aua, sco quei ch’Orlando sponda larmas, fuss jeu il pli ventireivel um.»

La Germania veva zuar buca giu devastaziuns. L’armada veva saviu seretrer en uorden dalla Frontscha a casa. «Im Felde unbesiegt», schevan ils generals e plidavan della stilettada el dies da vart de quels da senister («Dolchstosslegende«). Mo la populaziun endirava fom. Il contract de Versailles prevedeva ina reducziun dil territori tudestg. Oravontut setractava ei da restituir alla Frontscha l’Alsazia-Lorena, occupada dals Tudestgs suenter l’uiara franco-prussiana dils 1870/71. Ei vegn scaffiu per la Pologna in corridor alla mar, cun Danzig sco marcau liber, in fatg ch’ha surviu pli tard a Hitler sco pretext per l’agressiun alla Pologna. Cartas geograficas-historicas informeschan sur ulteriuras mesiras territorialas. La Renania vegn occupada. La Germania sto renunziar a ses dretgs egl exteriur ed a sias colonias. Sia armada vegn reducida. Ella sto desister dad armaments pesonts. (Il svilup de quels seigi per part vegnius translocaus egl exteriur: Oerlikon/Turitg, p.ex.).

Il tractat da Versailles cunteneva 440 artechels. Il pli problematic era igl artechel nr. 231 ch’adossava alla Germania ed a ses alliai la responsabladad per tut ils donns e las sperditas en consequenza de quell’uiara. Ei setracta della schinumnada «Kriegsschuldfrage». La Germania ha buca saviu discutar il tractat, mo ha la finala stuiu suttascriver. Da cheu nescha la versiun dil «dictat de Versailles». Adolf Hitler ha pli tard duvrau «Versailles» sco pretext per sias invectivas e per sia propaganda d’uiara.

Denton, «Hitler ei buca naschius a Versailles», scriva Emilio Gentile, in autoreivel historicist talian. Ni auter: Ei ha buca dau ina cadeina nunevitabla d’eveniments denter Versailles e la Secunda Uiara mundiala. Anno 1925 ha ei dau in’emprema pacificaziun denter Frontscha e Tiaratudestga el tractat de Locarno, el senn che la Tiaratudestga ha renconuschiu ils novs cunfins cun la Frontscha. Il grond um dil mument e forsa il pli grond politicher tudestg dil temps denter las uiaras era Gustav Stresemann. Da vart franzosa era il minister digl exteriur Aristide Briand il pli aviarts per concessiuns alla Germania. Ei suondan onns da fluriziun («die goldenen 20er Jahre») era per la Germania.

La nauscha interrupziun, ch’ha aviert las portas a Hitler e sia propaganda, vegn cun la crisa della buorsa de New York ils 29 d’october 1929 ch’ha bess a funs las economias dil mund industrialisau. Armadas da senza-lavur eran il terren per da tuttas sorts agitaziuns politicas, oravontut per Hitler. La mort de Stresemann treis jamnas avon l’explosiun della crisa (03-10-1929) muntava tenor il giudezi da R. v. Salis in nausch preavis. E tuttina aunc: L’incarica a Hitler della scharscha da cancelier la fin de schaner 1933 era buca la «consequenza logica» della forza nazista che fuss carschida, mobein il resultat de speculaziuns el palast dil president v. Hindenburg. Pertgei ellas elecziuns dil november 1932 vevan ils Nazis piars empau vuschs.