Breaking Walls Grischun – barat intercultural e constructiv

parter

Dad Uolf Candrian

L’eivna dals 9–17 da gün ha’l proget intercultural «Building Walls – Breaking Walls Grischun» gnü lö per la prüma jada illa Rumantschia. 16 giuvenils dad Israel, dalla Palestina, da l’Irlanda dal nord e da la Republica irlandaisa, ma eir da la Svizra han reconstrui dürant set dis ün vegl mür süt sü sur Tschierv. Dürant quist’eivna han las partecipantas ed ils partecipants eir vis la bella cuntrada da la Val Müstair cun ir in muntogna o i’l cumün ingio ch’els han inscuntrà la glieud da la Val. Il böd dal proget organisà da l’uniun NaKultur cun sez in Svizra es nempe eir il barat cultural. Las sairas s’haja discuttà da mürs e cunfins, preschantà ils aigens pajais cun lur conflicts e soluziuns per surmuntar sfidas in quel pajais.

«This experience of building something together and learning a skill that is pretty much forgotten, is something that is common to both Ireland and Israel and the Arab World and Switzerland. It’s been surprising for me how much common ground I’ve found with everybody».

David, participant d’Israel.

La Televisiun Rumantscha ha visità il chomp a Tschierv ed ha rapportà i’l telesguard davart il proget realisà in collavuraziun cun la Biosfera Val Müstair e l’organisaziun jugend.gr chi promouva lavur voluntaria da giuvenils. L’eivna es ida a fin cun ün lung viadi i’l tren fin oura illa chapitala grischuna. Là sun las partecipantas ed ils partecipants s’inscuntrats cun Uolf Candrian. El es il president da la Giuventüna Rumantscha (GiuRu), ed ha organisà üna tura tras la cità veglia da Cuoira davent dal Welschdörfli. Cun surpassar la Plessur eschna entrats i’l territori germanisà davo 1464, voul dir ün pà avant il cumünet roman. Güsta pro’l Obertor han tuot las partecipantas ed ils partecipants pudü provar ün crap-persic grischun aint illa s-chalitaria dal pastizier Arthur Bühler. Ün participant ha dafatta vis il cudesch da la Val Müstair expost illa vaidrina da la butia.

Ils craps-persic sun ün bun exaimpel per aspects positivs d’üna convivenza stretta tanter duos differentas culturas. Otto Hürsch (1860–1947) da Zofingen ill’Argovia ha lavurà in üna pastizaria a Cuoira. Davo ün giarsunadi da trais ons è’l turnà a Cuoira perquai ch’el ha vis qua il plü grand potenzial grazcha a las rutas mercantilas vers l’Italia cun oters prodots sco per exaimpel marzipan. Uschè ha’l creà ün nouv recept pels craps-persic, precis co cha Arthur Bühler tills producescha amo hoz in damanaivel dal Obertor.

Ün ester da la Bassa ha realisà che valurs cha Cuoira avess. Uschè esa eir cun las linguas: Motivar Rumantschas e Rumantschs da dovrar nossa lingua e da sa partecipar ad occurrenzas per promouver l’adöver da la lingua es plü greiv, invezza cha per exempel ün’estra chi ha imprais rumantsch vegn aposta per üna vernissascha d’ün catechissem a Glion o sü Laax be per üna radunanza. Nus svess nu vezzain amo brich che cha nus ris-chain da perder e pür cur cha quai es massa tard realisaina che cha nus vain laschà pro. Cun nos ambiaint capita il listess. Ils cunfins da la Rumantschia nu sun neir davo tschient ons amo na stabels.

«Das Projekt verbindet zwei Dinge, die mir wichtig sind: Religionen/verschiedene Kulturen und Umweltschutz. Wir sind mit verschiedenen Leuten in Kontakt gekommen, haben viel Neues erfahren und das gemeinsame Arbeiten an der Mauer schweisste uns sehr zusammen, obwohl wir alle total andere Hintergründe haben.»

Sarah, participanta svizra

Davo üna spassegiadina sper il Gansplatz via, l’ustaria preferida dal poet Giachen Chasper Muoth, e sur il Arcas vers la baselgia da San Martin ingio cha Comander ha 1524 predgià la Refuormaziun. Cha eir la religiun ha gnü üna granda influenza nu n’haja brich dit perche cha las partecipantas ed ils partecipants d’eiran stanguels dal chod. Be cha ils prüms cudeschs stampats stan tuots aint in ün context religius n’haja dit, religiun nun es adüna be alch negativ. Davo passar tras la halla da la chasa municipala e sur l’aual da mulin chanalisà eschna arrivats i’l parc da Benedetg Fontana chi ha laschà 1499 la vita al cunfin da las trais lias. Fontana es tenor la legenda in seis ultim pled sa drizzà als mats sün il chomp da battaglia. Ün fat chi nu vegn suvent brich manzunà i’l discuors davart guerras istoricas, ils sudats nu d’eiran homens, dimpersè d’eirna suvent giuvenils tanter 16 e 30 ons. Dimena l’età cha la GiuRu cumpiglia hozendi.

L’ultima fermada vaina fat avant la Chasa Rumantscha, las tuortinas da nuschs offeridas da la Lia Rumantscha han dat forza per surmuntar l’ultim toc fin pro l’usteria. Davo üna buna tschaina d’eirna amo i’l Schall & Rauch.

Sch’inchün ha interess da viagiar üna jada i’l desert da la Palestina e dad Israel o sün in’insla irlandaisa, la GiuRu ha publichà ils termins in nos prospect Events. Quist’eivna sun partecipantas e partecipants sün ün’insla irlandaisa, ma il prossem proget ha lö dals 26 october fin ils 4 november 2019 ad Israel. T’annunzia per mail direct pro la GiuRu scha tü voust rapreschantar la Svizra e la 
Rumantschia dürant ün’eivna da construir mürs sechs. Nus surpigliain pro viadis interculturals la mità dals cuosts dal viadi.