Lungatg-Surmeir
Vus essas memia paucs, vegni tier nus –
Tschalauers cloman no digl losch Badus.
Na! Lagn nign guia [ugau],
Mintgign igl sia [ il siu].
I chint tgi te, schi mamma reiva!
(Sursilvan: Jeu tratgel ch’ei dat nobis, sche mumma vegn!)
(tenor Alexander Lozza)
Quei duei esser stau in dils emprems exordis che jeu hai dau ad ina viseta che vegneva tier mia mumma per damondas da Pro Juventute e che pareva da scultschanar cun ses calzeruns il linoleum tarlischont sut miu letg.
Jeu erel matei in buobet. Mo fuormas da lungatg eran gia bein sesviluppadas. E quei en surmiran! Miu bab luvrava sin fabrica. Mia mumma, anteriura scolasta surmirana, dictava igl andament dil lungatg.
«I chint tgi te» (sursilvan:Jeu tegn che ti, sche mumma vegn!) Lu dat ei nobis! Plinavon sai jeu buca seregurdar dad haver numnau mia mumma zacu auter che «mamma».
Quei vul dir: Ei dat en nos idioms, en tuts, atgnadads, fuormas, plaids, structuras, tonalitads cun ragischs profundas, strusch da midar.
Biars e beinmanegiai sforzs da rabitschar ils davos decennis il romontsch per aschidadir online, han empermess bia, mo han la finala, sco Bernard Cathomas scriva en in artechel en La Quotidiana, fatg per part naufragi ni a mintga cass buca contonschiu quei ch’ins prevedeva. Las raschuns persuenter ein las pli differentas e veglias sco paun e buglia
Cu jeu sun seschaus en da far ina mudesta emprova da pli gronda unitad romontscha, ha pader Flurin dau la tazza a mi e recumandau da star «sco miez Surmiran» d’ina vart e tener anavos culla fiffa.
Ina gruppa da studi d’Aarau davart problems linguistics grischuns ha constatau ultimamein ch’il success digl rg, suenter tons onns, seigi mudests e dubiteivels. Igl ei curios che La Quotidiana, il cuntrari da sia grassa patruna, la «Südostschweiz», fa buca menziun da quella trumpada. La tactica ei enconuschenta: Ins metta buca ils fatgs sin meisa, sezuppa davos ils problems e secaviastra dafertontier en novs.
Dil pugn da vesta economic savess ins silmeins ponderar seriusamein da reducir spesas en milliuns per translaziuns en rg, che fan pauc senn, e duvrar els autrora, schinavon ch’ins vul buca mantener dispet plazzas da lavur.
Semischedar en fatgs da lungatg ei mender che da ruschnar e rambotlar d’in ruh multer giu. Ton han ils Romontschs interiurisau daditg.
Han ils Surmirans, che paran novissimamein pli e pli da preferir lur idiom, tonaton aspects da daventar in bi di ils piuniers rg? Els fan bein da patertgar a lur grondiusa tradiziun idiomatica e litterara, avon ch’ir definitiv cul tgau el sac. Questa tonscha naven dallas Dutregnas/Catechismus (1673/1700 etc.) tochen si tier las corifeas surmiranas. Pareglia leutier La Quotidiana, 2019, 19 d’avrel, 15. Jeu hai giu plascher che Duri Gaudenz (Scuol) ha schau vegnir endamen miu appel da tschels onns.
Il linguist Theodor Ebneter di dils idioms romontschs: «dass sie die ständige Verwurzelung der Schrift in der Volkssprache [behalten], die ein Charakteristikum des Büdndnerromanischen darstellt». Plinavon: ils idioms romontschs screts ein en lur totalitad buca lungatgs da scartira el senn usitau, els ein a medem temps lungatgs per scriver e leger, per nus in’appariziun unica en nies mund pluriling» (Ebneter).
Oz ch’ils Surmirans lain puspei encrescher per lur idiom, e ch’els lessen per part turnar anavos tier el en scola, eisi cunvegnent da sustener duidamein lur schientscha e cunscienzia carschenta. Il Surmiran Andreia Steier leva saver ch’il grond poliglot cardinal Mezzofanti «vegia sustignia tgi igl rumantsch sursetter seia igl pi original digls rumantschs».
«En tant digl sem», dei la Bibla an la sumeglia digl Samnader «crudava sen bun taratsch e carschiva e purtava tschientdobel fretg». Siva da quests pleds ò [Jesus] exclamo: «Quel tg’ò ureglias tg’el sainta!» Alexi Decurtins
Gust da leger dapli?