Ils secundos
Columna
La differenza denter in tschichi da mar e scolasts era adina dètg clara a mi: Ils emprems discuoran – ni silmeins teidlan tier – per romontsch, ils secunds discuoran – darar era teidlan – per tudestg. Aschia era miu mund partgius en sco affon. Il lungatg a casa a Favugn, cun la famiglia, cun animals e pops, era romontsch. Giuadora, el vitg Felsberg, en scola, cun amitgs e carschi, funcziunava il mund per tudestg. Quei era tut aschi logic per mei, ch’igl ei gnanc curdau si a mi.
Pér il davos temps sundel scarpitschada in pèr gadas sur contribuziuns che descrivan quella situaziun, era sch’ei setracta da tut autras regiuns che la Surselva respectivamain la Vallada dil Rein da Cuera. Per exempel contribuziuns digl autur Saša Stanišić dalla Tiaratudestga/Ex-Jugoslavia, ni dalla moderatura Tama Vakeesan dalla Svizra/Sri Lanka.
Clar, ei dat in pèr elements ch’ein auters en lur historias che tier la mia. Per exempel havein nus ella Romontschia buca stuiu surviver in’uiara (na, la dispeta entuorn il rumantsch grischun vala buc) e nus essan era buca stai confruntai cun rassissem (na, ils Oberländer-Witzs valan buc). Mo autras caussas ein fetg semegliontas: Els sco jeu discurrevan a casa in auter lungatg ch’en scola, magliavan autras spisas ch’ils amitgs, e mavan en las vacanzas ton sco pusseivel en la regiun dils geniturs – e cura che nus essan leu, sesentin nus in tec da casa, mo tuttina era in tec jasters.
Aunc adina sundel in tec schenada da discuorer romontsch cun persunas che s’audan buca tier il contuorn dalla famiglia. Ei maunca la disa; cun jasters discuor’ins doch Deutsch! Ed ei maunca savens il plaid romontsch (ei ha zuar num che quei schabegi era als indigens …), ni la Kenntnis co ch’ins drova il plaid. Sche el ei insumma aunc moda? Sche igl ei insumma in plaid ch’ins drova sco carschiu? Miu scazi da plaids ei in dad affons, importaus giu da la Lumnezia en la Vallada dil Rein els onns ‘80. Minzi, buppi, pula, puscha, quels plaids enconuschel tuts. Mo expressiuns en connex cun sexualitad per exempel enconuschel strusch. Ni vegn «far ali ali» era duvrau per carstgauns?
Perquei sundel mintgaton in tec scuida sin miu collega dal Balcan, naschius e carschius si a Berna, che ha raquintau a mi dals «cuors culturals» da sia affonza. Regularmein deva ei suentermiezgis, cura ch’el gneva ensemen cun auters aschinumnai «secondos»; els cantavan, emprendevan caussas sur da lur cultura oriunda ed era da scriver lur lungatg. Ina instituziun che fuss da gronda valur era per ils biars affons romontschs en la diaspora en Svizra. Ei dat schon buns exempels, sco la Canorta romontscha a Turitg. Mo ei drova dapli.
Forsa fuss ei bien da s’inspirar tier las cuminonzas da secondos, co els tegnan il contact cun lur cultura. Per ch’ils biars secondos romontschs en la Bassa, lein numnar els secundos cun «u», piardien buc il contact cun lur ragischs. Per che en lur mund buca mo tschichis da mar discuorien romontsch, mobein era scolasts.
Annatina Foppa, burgaisa da la Lumnezia, creschida si a Favugn/Felsberg, viva e lavura ussa a Bern/Berna.
Gust da leger dapli?