Igls 21.da settember è igl de mundial da demenza

An vista a chel de ò la FMR discurria cun Brigitte Büchel dad Alzheimer Grischun. Ella lavoura agl post da cunsegliaziun per las regiuns da Coira, Surselva e Grischun central.

Tge èn tipics sintoms l’antschatta dalla demenza?

Process cumplex davaintan adegna pi grevs da manar tras. La declaraziun da taglia tg’è da far angal eneda ad onn, planisar vacanzas ni simplamaintg tgossas tg’igls pertutgias fon betg regular davaintan pi stentousas. Persungas cun demenza èn savens er surdamandadas cugls process alla lavour. Vetiers vign l’amblidientscha aint igl mintgade.

Tge son igls paraints far, schi supponan ena demenza tar en commember da famiglia?

Igl migler ègl da lascher far ena amprema diagnosa tigl medi da tgesa, chegl dat evidenza. Scu proxim pass cunsigliainsa da far ena diagnosa exacta ainten la „Memory clinic“ alla psichiatria Waldhaus a Coira. Chella consultaziun cozza pigl ple 2.5 deis. Savens è la sfida simplamaintg, tgi las persungas cun demenza veian betg aint tg’igl on en problem e ston prest neir sfurzadas dad eir tigl medi. Chegl è tot oter tgi simpel per la famiglia.

Tge è da risguardar aint igl traftger cun carstgangs cun demenza?

Igl pi impurtant ègl d’aveir blera pazienztga e tgappientscha e discorrer plang ed ancligibel. Sch’igl malsang dei ensatge tgi corresponda betg alla verdad ègl chi e lò migler da betg curriger el. Schiglio vign adegna puspe mess avant îgls ad el igls sies deficits. Igl è er migler da betg dar mengia bleras infurmaziuns an en’eda agl malsang. Mengia bleras declaraziuns è el mianc bung da piglier se e luvrar or.

Dattigl metodas preventivas cunter demenza?

Paziaints cun demenza dovran avonda muvimaint ed en nutrimaint equilibro. Igl nutrimaint tg’è bung pigl cor è er bung pigl tscharvi. Impurtant ègl da rastar activ e pruar or differentas tgossas e surtot er tgossas novas. Chegl promova l’activitad digl tscharvi. Ensatge essenzial per carstgans cun demenza ègl da tgirar contacts socials. Er saltar ni amprender en nov instrumaint geida scu prevenziun cunter demenza.

Son persungas dementas tg’ellas on demenza?

Tscherts s’accorschan tg’igl èn surdumandos an differents gros ma son betg sa declarar pertge. Blers sa mossan betg prudent e dattan la colpa ad oters per las sias amblidientschas. Sen basa emoziunala s’accorschan blers pertutgias tg’ensatge è oter tgi pi bod. Ma els na son betg scu definar chegl- forsa er scu autoprotecziun. Pigls commembers da famiglia fò chegl la tgossa betg pi simpla. Els vottan gidar e sustigneir la persunga dementa ma chella vot savens betg igl ageid tgi vign purschia- surtot betg all’antschatta dalla malsogna.

Scu ins pudess sensibilisar indigens da visitar igl „Café Zeitlos“ tgi ò li mintgamai igl amprem marde digl meis a Savognin?

Sch’ia savess scu sensibilisar la gliout vessa gio dadei fatg. Ma igl è fitg grev da cuntanscher igls indigens dalla Val Surses. Agl post da cunsegliaziun vaia darar dumondas digls abitants da Surses. Ia pains tgi per blers è igl lungatg tudestg ena barriera. Els vessan daple fidanza e fissan forsa pi averts schi savessan baitar rumantsch. Blers malsangs ni pertutgias on forsa er tema da sa dar da mussar. Els sa turpegian perveia dalla demenza. Chegl è fitg donn. Igl è impurtant tgi nous savagn dar sclarimaint davart chesta malsogna tgi vign adegna pi centrala, cun davantar la gliout adegna pi viglia. Dalla gliout sur 85 onns on numnadamaintg 50% ena demenza. Donnas èn pertutgeidas pi fermas tgi omens cunchegl tg‘ellas vignan pi viglias.

Tge èn stadas las sfidas an connex cun corona igl onn passo?

Ia va gia daple cunsegliaziuns tgi usito. La situaziun da corona è numnadamaintg fitg greva per paziaints da demenza. Las restricziuns meidan mintga per emdas e tottanegna ègl simplamaintg da purtar dapertot mascrignas. Tot chellas midadas- betg constantas- èn ena gronda sfida pigls paziaints cun demenza. Adegna puspe ston els s’andisar ve d’ensatge oter e chegl igls fò fitg malsieir e blers sa cattan pers. Igl lockdown è er sto en grev taimp. Blers èn angal ple stoss a tgesa e cun betg aveir contacts sozials è igl decurs dalla malsogna s‘accelero tar tscherts paziaints pi spert tgi usito.