L’En – ün flüm, trais pajais ed üna pruna bsögns

517 kilometers percuorra l’aua da l’En tanter sia funtana i’l Lägh Lunghin sur Malögia, il sparta-auas sün 2484 meters sur mar, fin pro si’imboccadüra i’l Danubi a Passau sün 290 meters otezza. Però l’idilla ingiona: Tenor üna retschercha dal WWF d’eira dal 2015 nempe be güsta amo raduond 1% da tuot il flüm in ün stadi natüral ed oriund.

Sur 517 km e trais pajais

Sün seis 517 kilometers cuorra l’En tras la Svizra, l’Austria e la Germania e retira si’aua our d’ün territori da 26 130 kilometers quadrats. Sün praticamaing tuot sia lunghezza vain l’En trat a nüz per sports ed otras activitats. Sün blers kilometers es l’En chanalisà opür inserrà tanter vias e lingias da tren. E dapertuot sül traget vain sfrüttada si’aua pella producziun d’energia regenerabla. Motiv avuonda per instradar ün proget d’Interreg cumünaivel cul nom adattà «INNsieme». Il proget es terminà sur trais ons, vain portà da partenaris da divers sectuors dals trais pajais e metta il focus süls quatter böts principals: elavurar ün plan d’acziun per proteger las spezchas chi vivan pro ed i’l En, realisar masüras da protecziun, tscherchar il dialog cun tuot las gruppas d’interess e sensibilisar tuot ils pertocs tras lavur da comunicaziun e fuormaziun d’ambiaint.

Eir scha la Svizra svessa nun es part dal proget d’Interreg «INNsieme», faja dabsögn, da guardar l’En in möd cumplessiv ed eir sün tuot sia lunghezza. Quel impissamaint ha intimà als partenaris svizzers – il WWF Svizra e Grischun, la Fundaziun Pro Terra Engiadina, la cumischiun IEM da l’organisaziun pel svilup regiunal Engiadina Bassa Val Müstair, la Pro Lej da Segl ed eir l’Uffizi chantunal per natüra ed ambiaint ANU – da’s partecipar al proget.

Films creschüts our dal bsögn

Lisa Reggentin dal WWF Austria es respunsabla pella comunicaziun dal proget ed ha resümà a Zernez ils böts seguaintamaing: «Proteger l’En e til tgnair vivaint sco flüm ma eir sco spazi da viver.» Il proget prevezzaiva insè d’organisar diversas occurrenzas tematicas sur tuot il percuors da l’En. La pandemia haja però impussibiltà ün tal agir, ha dit Lisa Reggentin, «invezza vaina gnü l’idea da transportar noss cuntgnü in fuorma da films cuorts chi’s po guardar online sco seria ma chi funcziunan ün per ün.

Ils desch films cuorts ha realisà il cineast austriac Harry Putz da la ditta Freiluftdoku infra be cuort temp, tanter schner e lügl da quist on.

Exaimpels da Bever e Valsot

Il film muossà a Zernez es ün riasunt dals desch films cuorts e düra bundant 45 minuts. El muossa la vita ill’aua da l’En, a la riva ed i’ls contuorns dal flüm, el lascha gnir a pled perits our da tuots trais pajais e muossa eir divers exaimpels da lös problematics sco eir da masüras da revitalisaziun fingià fattas e reuschidas.

Uschè vain preschantà i’l film tanter oter il proget da revitalisaziun e la fabrica d’ün uschè nomnà «Umgehungsgewässer» da duos kilometers e mez lunghezza inclus ün’isla pro l’Ouvra d’En Ering-Frauenstein da l’impraisa idraulica Verbund in Germania. Sco exaimpels positivs vegnan muossadas eir las revitalisaziuns da l’En a Bever in Engiadin’Ota e pro ­l’ogna Panas-ch suot Strada i’l Cumün da Valsot. Fadri Guidon, sco president cumünal da Bever, ed eir Angelika Abderhalden, sco rapreschantanta da la Fundaziun Pro Terra Engiadina, vegnan a pled in diversas episodas dal film.

Il proget «INNsieme» prevezza i’l rom dal plan d’acziun raduond 250 masüras singulas chi han – hoz ed in avegnir – il focus sülla protecziun da 20 spezchas, dal castor fin pro’l tschendratsch, il pesch chi para davair chattà ün spazi ideal da viver surtuot ill’aua da l’En in Engiadin’Ota.

Ün oter punct important es tenor Lisa Reggentin eir d’includer e sensibilisar las genera­ziuns futuras pella tematica da l’En. Ella ha conclus perquai la sairada cun l’invid general: «Nus ans vezzain a l’En.»