«Arue» – Jacques Guidon

Iso Camartin ha scrit illa publicaziun «Kaleidoskop» – üna publicaziun sül 90avel da Jacques Guidon chi’d es cumparüda be d’incuort: «Jeder Ort braucht einen Künstler. Manhattan hat Woody Allen. Manhattan hat Glück. Zernez hat Jacques Guidon. Zernez hat Glück.» Schi, pelvaira – Zernez e Jacques s’han tgnüts ün a tschel. I s’han agitats ün da tschel. Ma i han eir giodü ün a tschel.

Uossa cha Jacques Guidon nun es plü, as poja dumandar: Chi d’eira Jacques Guidon? E co restarà’l in memoria?

Da resümar ils 90 ons da sia vita, si’operusità, sia creatività e seis ingaschamaint es üna roba da l’impussibel. Bler massa multifar es stat seis ingaschamaint politic-artistic, sco autur, artist, traductur, illustradur, caricaturist, redschissur, activist, critiker, satiriker, editur etc. Jacques Guidon es fingià gnü circumscrit sco «animal artistique», sco «decatlonist cultural», sco «portavusch cultural», sco «Rumantschun», sco «mentur». Oters til han dat attributs main amiaivels, sco «criticaster» o «persona non grata». Insomma, Jacques Guidon nu d’eira üna persuna chi laschaiva fraid – el nu vess gnanca vuglü quai. Be na esser o dvantar indifferent es stat sia devisa vita düranta! O cun seis agens pleds: «Quel chi s’instrafotta da tuot, chi chi nu s’impegna per in­guotta, quel nun es in acziun. Quai es üna materia inactiva.» Quai ha dit Jacques Guidon in ün film da Cuntrasts cha Arnold Rauch ha realisà avant desch ons, in occasiun da seis 80avel anniversari. E «materia inactiva» laiva dir per Jacques Guidon sainza curaschi civil, sainza vita. El percunter ha vuglü viver ed es adüna restà in acziun. El nu s’ha mai instrafottà. El s’ha ingaschà ed agità, critichà e publichà, cumbattü e promovü, scrit e dit, fat e strat.

El es nat dal 1931 a Zernez, ingio ch’el es creschü sü in üna famiglia da paurs. El ha imprais da magister (secundar) ed ha dat scoula tranter oter a Puntraschigna, Zuoz e Zernez. A partir dal 1984 es el lura stat – fin a sia pen­siun – collavuratur e promotur regiunal da la Lia Rumantscha in Engiadina. Insembel cun sia duonna Eva s’ha’l chasà a Zernez, in seis lö da naschentscha. Dasper seis ingaschamaints professiunals ha Jacques Guidon eir adüna lavurà sco artitst, el ha pittura e creà sculpturas cun multifarias tecnicas. El ha scrit teaters, poesias, istorgias ed afforissems. Dal 1971 ha’l fundà insembel cun amis la revista satirica e critica «Il Chardun». Impustüt sur quella publicaziun ha’l critichà e cundannà mecanissems e svilups economics, politics e culturals in Engiadina ed i’l Grischun: p.ex. la speculaziun dal terrain, la svendita da la patria, l’indifferenza dals Rumantschs, la destrucziun da la ­cuntrada.

Art figürativ, publicistica, litteratura, teater… in intervistas ha Jacques Guidon eir express l’ultim temp il dubi da forsa avair sparpaglià las forzas in sia vita, da nun esser stat abel da’s concentrar sün ün da seis interess, da nun esser restà fidel ad ün da seis talents. Impustüt da nun avair dat daplü spazi a sia lavur sco artist, forsa perfin dad nun esser i perquai davent da l’Engiadina, a l’exteriur. Quist «frust da restar ed il gust dad ir» til han persequità l’intera vita. Ma il rumantsch til ha tgnü in Engiadina. O sco ch’el ha dit i’l film da Cuntrasts: «Eu n’ha resenti quist esser Rumantsch sco ün oblig da restar qua.» Jacques Guidon es restà – e s’ha impachà cun tuot ils talents chi til staivan a disposiziun, cun tuot l’energia, la gronda statura ed il caracter d’argient viv cha la natüra til vaiva miss in chüna. El es restà, schabain cha el e quist’Engiadina e quist muond rumantsch nun han nimia adüna fat buna farina.

I daiva però mumaints e lös, ingio cha Jacques Guidon pudaiva far pasch cun sia val – ed eir cun tuot sias aignas tensiuns artisticas internas: aint il gö liber. In survistas biograficas da Jacques Guidon vegnan quels gronds progets da teater manzunats plütost be a l’ur o sco ün ulteriur chomp d’ingaschamaint da Jacques Guidon. Ma forsa d’eiran güsta quels gös libers ün condensat da tuot seis esser, da tuot seis ingaschamaint e da tuot seis talents. Seis tocs vaivan noms fich emblematics: «La fuschella», «La svouta», «L’iral», «L’arch». Jacques Guidon scrivaiva il toc, el collavuraiva pro la redschia, el pitturaiva las culissas, el disegnaiva ils placats, el radunaiva e motivaiva la glieud, ed el giodaiva la cumpagnia – e co!

Precis in quists gös libers s’univan bain sia promoziun cultural-lin­guistica, sia aigna lavur artistica, sia chüra pella lingua e seis messagis politics ed idealistics. Seis tocs nu d’eiran mai bellas istorgias da «feel good», mabain dramas cun larmas e festatschas, cun da quels chi profitan e da quels chi patischan, cun bun e nosch, cun protagonists chi braman e cumbattan per libertà e solidarità. E chi chi ha collavurà pro ün tal gö liber cun Jacques Guidon, quel o quella sa ch’el giodaiva fich quists progets da cumünanza, cha quella «truppa» solidarica e rumantscha d’eira forsa per el ün exaimpel ideal co cha la cumünanza gronda vess da funcziunar. A Zernez, in Engiadina ed in Rumantschia.

Jacques Guidon ha quintà qua o là l’anecdota cha acturas ed acturs dal gö liber «L’iral» (1992 a Scuol) s’hajan amo ons plü tard salüdats sün via cun «arue» – ün salüd cumbattiv e solidaric in quel toc. I nu dà probabel ün plü grond cumplimaint per ün autur, scha seis pleds e seis messagi aintran i’l minchadi. Sch’üna pitschna sbrinzla da la fuschella siglia.

Jacques Guidon es mort in gövgia passada, duos mais davo avair accumpli 90 ons. La sbrinzla es siglida. Id es da tgnair chüra da quella. «Arue» – Jacques Guidon.